ТӨРИЙН БУС БАЙГУУЛЛАГУУД МОНИТОРИНГ ХИЙХ НЬ

Хvний эрх ба хєгжил тєвийн

Захирал Н.Чинчулуун

Та бvхэнд энэ єдрийн амгаланг айлтгахын ялдамд энэхvv Чуулга уулзалтыг зохион байгуулж байгаа ЭШДХТ-ийн хамт олонд талархлаа илэрхийлье.

Би энэ илтгэлдээ ТББ-д хvний эрхийн асуудалд хэрхэн мониторинг хийдэг талаар олон улсын байгууллагуудын явуулж буй vйл ажиллагаанаас зонхилон дурьдаж "бид яавал дээр вэ?" гэдэгт Та бvхний анхаарлыг хандуулья гэж шийдсэн юм.

Мониторинг хийх гэдэг нь цаашид авч хэрэгжvvлэх vйл ажиллагаа, арга хэмжээг тодорхойлохын тулд аливаа нєхцєл байдал буюу хэрэгжvvлж буй тодорхой нэг vйл ажиллагаа, хэрэг зєрчлийн байдалд нарийн нухацтай ажиглалт хийнэ гэсэн vг юм. Энэ нь ажиглалт, хяналт, судалгаа шинжилгээ хийсний эцэст vр дvнгийн тайлан бичих зэрэг багц ойлголтыг агуулна.

Мониторинг хийх vйл ажиллагааны vндсэн шинж нь:

1. Мониторинг хийх vйл ажиллагаа тогтвортой урт удаан хугацаанд vргэлжилсэн байна.

2. Зєрчилтэй мэдээлэлvvдийг хvлээн авч холбогдох асуудлаар баримтуудыг цуглуулсан байна.

3. Эрэн сурвалжлах болон холбогдох баримт бичиг бvрдvvлэлт, хєтлєлтийг хийж хянуур нарийн ажиглалт хийсэн байнгын болон тодорхой хугацаатай хяналт байна.

4. Yvссэн нєхцєл байдалаас хэрэг зєрчлийг "буруу" гэж vзэхдээ чухам юуг буруу гэж vзэж байгаагаа тодорхой стандарт, нормативыг баримтлан тайлбарласан байна.

5. Yvссэн нєхцєл байдлыг урьдчилан боловсруулж тодорхойлсон стандарт нормативтай харьцуулахдаа тодорхой арга хэрэгсэлийг ашигласан байна.

6. Мониторинг хийх vйл ажиллагааны гол vр дvн нь тухайн нєхцєл байдлыг тодорхойлон бичсэн тайлан байна.

7. Тайланд цаашид авч хэрэгжvvлэх арга хэмжээ, vйл ажиллагааны vндэс болох тухайн нєхцєл байдалд єгєх зєвлємж, зєвлєгєєг багтаан оруулсан байна.

Стандарт, хэм хэмжээ гэдэг нь хvн ба юмс vзэгдэл, нєхцєл байдлын мєн чанар, дагаж мєрдєх нийтлэг ёс горим, хvлээн зєвшєєрєгдсєн буюу харилцан зєвшилцсєн шинж чанар, арга замыг хэлнэ.

1. Хэм хэмжээ, ёс горимоосоо гажсан шинж тэмдэг илэрвэл тухайн асуудлыг "хэвийн бус, зєрчилтэй" хэмээн тооцдог. Энэ нь тухайн зєрчилтэй гэж тооцогдож буй нєхцєл байдлыг засаж залруулах vйл ажиллагаа шаардлагатай байна гэсэн vг юм.

2. Аливаа нийгэмд сахилга бат, ёс журмын хэм хэмжээ гэдэг нь тухайн нийгмийн дийлэнх гишvvд хvлээн зєвшєєрч дагаж мєрдєж байгаа тэрхvv стандартыг хэлдэг.

3. Улс vндэстнvvдийн хооронд байгуулсан гэрээгээр тухайн улсын хvлээх vvрэг хариуцлагыг дурдсан хэм хэмжээ, ёс горим бvхий гэрээ, хэлэлцээр орно.

Хvний эрхийн хэрэгжилтинд мониторинг хийх процессыг олон улсын хvний эрхийн стандарт, хэм хэмжээ тухайн орны эрх зvйн баримт бичиг, хуулийн актанд тусгагдсан эсэх, бодит амьдралд хэрхэн хэрэгжиж байгаа эсэхэд хянах, ажиглах зорилгын vvднээс явуулдаг. Хэдий тийм боловч мониторинг хийх vйл ажиллагаа нь зарим тохиолдолд урьдчилан сэргийлэх, анхааруулах зорилгыг давхар агуулдаг.

Хvний эрхийн хэрэгжилтийн vйл ажиллагааг хянах процесс нь :

Тухайн нєхцєл байдалд мониторинг хийх,

Хэрэг зєрчлийн байдалд мониторинг хийх гэсэн хоёр тєрєлтэй байдаг.

А. Тухайн нєхцєл байдалд мониторинг хийх

а. Хvний эрхийг зєрчсєн эсэхийг,

б. Эрх зvйн актыг боловсруулах, бэлтгэх явцыг,

в. Батлагдсан хууль, бодлогын хэрэгжилтийг,

г. Хvний эрхийн чиглэлийн институтыг байгуулах, ажиллуулах vйл ажиллагаанд тус тус хийнэ.

Б. Хэрэг зєрчлийн байдалд мониторинг хийх

а. Тухайн хэргийн хууль, эрх зvйн vндэс, процессыг хянах,

б. Yйлчлvvлэгчид нєхєн сэргээх, сэтгэл санаагаар дэмжих туслалцаа, vйлчилгээ vзvvлсэн эсэхийг хянах,

в. Тухайн хэрэгт гадны хvмvvсийн нєлєє, оролцоо байсан эсэхийг хянах явдал юм.

Тухайн нєхцєл байдалд мониторинг хийх vйл ажиллагаа нь ерєнхийдєє нєхцєл байдал ямар байсан бэ гэдэгт голлон анхаардаг. Тухайлбал хvний эрхийн олон байгууллагууд тайландаа єєрийн оронд нь хvний эрхийг зєрчсєн vйл ажиллагаа явагдаж байгаа талаар дэлгэрэнгvй бичиж, дvн шинжилгээ хийсэн байдаг. Нєхцєл байдалд мониторинг хийсэн тайланд тухайн vйл явдлын тухай баримтжуулан vлдээхээс гадна тухайн орон хvний эрхийг хамгаалсан эрх зvйн ямар хууль гаргасан, олон улсын ямар гэрээ хэлэлцээрт нэгдсэн эсэх болон хvний эрхийн чиглэлээр ажилладаг ямар байгууллага институтууд байдаг талаар єгvvлсэн байх нь зvйтэй байдаг. Тухайн орны Засгийн газрыг олон улсын гэрээ хэлэлцээрээр хvлээсэн vvргээ биелvvлж байгаа эсэх болон vндэсний хэмжээнд баталсан хvний эрхийн стандарт хэм хэмжээ, тодруулбал хvний эрхийг зєрчсєн асуудлыг зэмлэн буруушаадаг эсэх, энэ талаар олон нийтийн сэтгэхvйд нєлєєлєх vйл ажиллагаа явуулдаг эсэх зэргийг мониторинг хийхэд тохиромжтой тєрєл бvрийн арга хэлбэрvvд бий.

Хэрэг зєрчлийн байдалд мониторинг хийх vйл ажиллагаа нь тодорхой зvйлд чиглэсэн, тухайлбал хэргийн хохирогчид голлон анхаарсан байдаг. Энэ vйл ажиллагааны хvрээнд тухайн хохирогч буюу хэсэг бvлэг хохирогчдын хvний эрхийг хамгаалахын тєлєє буюу тэдний нэрийн ємнєєс шударга ёсыг хэрхэн баримталсан, хохирогч нарт анхаарал тавьж байсан эсэх зэрэг vйл ажиллагааг явуулдаг. Хэргийн байдалд мониторинг хийх ажлын нэгэн чухал, салшгvй хэсэг бол vйлчлvvлэгчийн хавтаст хэрэгтэй танилцаж хэргийн процессийг нарийвчлан шалгах явдал юм.

Ялангуяа хvмvvнлэгийн байгууллагаас томилогдсон ажлын хэсэг хохирогчид илvv анхаарч хохирогчийн хvний эрхийг зєрчсєн эсэхийг илvvтэй нарийвчлан хянаж шалгадаг. Хvний эрхийн чиглэлээр vйл ажиллагаагаа явуулж буй ихэнх тєрийн бус байгууллагууд тулгарсан нєхцєл байдлыг хохирогчийн хэрэгцээ шаардлагын vндсэн дээр єєрчлєх vйл ажиллагаа явуулдаг учраас нєхцєл байдлыг хянах, хэргийн байдлыг хянах хоёр vйл ажиллагааг хоёуланг нь давхар явуулдаг байна.

Мониторинг хийх vйл ажиллагааны ажлын цар хvрээ объектоос шалтгаалан єргєн мєн хязгаарлагдмал байж болно.

Тєрийн ба тєрийн бус, засгийн газар хоорондын байгууллагууд мониторинг хийх vйл ажиллагааг явуулдаг бєгєєд єєрсдийн дотоод дахь хэрэглээ, vйлчлvvлэгчдийн эрх ашигт vндэслэсэн байдаг.

НYБ-ийн гэрээний мониторинг хийх vйл ажиллагаа явуулагч гишvvн байгууллагууд батлан гаргасан буюу тухайн улс орны соёрхон баталсан олон улсын гэрээний дагуу хvлээсэн vvргээ дагаж мєрдєх талаар тєр, засгийн газруудад анхааруулахын тулд шаардлагатай мэдээ мэдээллийг цуглуулах замаар мониторинг хийх vйл ажиллагааг явуулдаг.

Хvний эрхийн чиглэлээр vйл ажиллагаагаа явуулдаг тєрийн бус байгууллагууд нь тєрєл бvрийн ажил эрхэлдгийн дотор хvний эрхийн чиглэлээр боловсрол олгох, хохирогчдыг ємгєєлєх, нєхцєл байдлын буюу шууд vйлчилгээ vзvvлэх хэргийн байдалд мониторинг хийх vйл ажиллагааны аль алиныг нь хэрэгжvvлдэг байгууллага байдаг.

Тєрийн бус байгууллагууд нєхцєл байдлын мониторинг хийхдээ хvний эрх зєрчигдєж байгаа эсэхийг шалгадаг. Шууд vйлчилгээ vзvvлэх тухай заалтанд хэргийн байдалд мониторинг хийх vйл ажиллагаа явуулна гэж заасан байдаг. Энэ нь хохирогчийн эрх зvйн нєхцєл байдал ямар байгаад мониторинг хийх, тvvнийг хамгаалах ямар боломж байгаа эсэхийг хянан vзэх vйл ажиллагаа хамаарна.

Өнєє vед тєрийн бус байгууллагууд нь хvний эрхийг шууд зєрчсєн тохиолдолд буюу Засгийн газар соёрхон баталсан гэрээнд хvлээсэн vvргээ хэрхэн биелvvлж, дагаж мєрдєж хэрэгжvvлж байгаад мониторинг хийх замаар vйл ажиллагаа явуулж байна. Öаашилбал зарим тєрийн бус байгууллагууд гэрээний заалтын дагуу байгуулагдсан тодорхой албадын vйл ажиллагаанд оролцох, “сvvдрийн” буюу дагавар тайлан бэлтгэж танилцуулах ажлыг хийж байна.

Зарим тєрийн бус байгууллагууд арай илvv єргєн цар хvрээтэй тодруулбал иргэний болон улс тєрийн эрхийг зєрчиж байгаа эсэхийг хянан шалгадаг бол харин мэргэжлийн байгууллагууд албадлага, эрvv шvvлт, тамлан зовоох явдал гарч байгаа эсэхийг хянан шалгадаг байна. Yvнээс гадна тєрєл бvрийн байгууллагууд тухайлбал хєгжлийн тєрийн бус байгууллагууд, эмэгтэйчvvдийн байгууллага, нийгмийн гаралтай бvлгvvд єєрсдийн vйл ажиллагааны хєтєлбєртєє хvний эрхийн чиглэлээр ажиллах талаар оруулсан байдаг. Ийм учраас єнєє vед хvний эрхийн бvх л цогц асуудал, хувь хvний эрхээс хамт олны эрх хvртэл, иргэний болон улс тєрийн эрхээс эдийн засаг, нийгэм, соёлын эрх хvртэл хэрхэн хэрэгжиж байгааг хянан шалгасаар байна.

Тvvхээс харахад єнгєрсєн жилvvдэд тєрийн бус байгууллагуудын явуулсан мониторинг хийх vйл ажиллагааны vр дvн шударга ёсыг хангахад гол нєлєє vзvvлсээр иржээ. Тухайлбал:

Тєрийн бус байгууллагуудад ажиллаж байгаа хvний эрхийн идэвхтэн ажилтнууд хvний эрхийг зєрчсєн vйл ажиллагаанд мониторинг хийх журмаар шууд мониторинг явуулж тvvнийг засаж залруулах яаралтай арга хэмжээг авдаг.

Урьдчилан анхааруулж сануулах vйл ажиллагааг тєрийн бус байгууллагууд, засгийн газар хоорондын байгууллагууд маргаан мєргєлдєєнєєс сэргийлэх зорилготойгоор авч явуулдаг.

Тєрийн бус байгууллагуудын ажлын нэгээхэн чухал хэсэг бол эрх зvйн єєрчлєлт хийхэд нєлєє vзvvлэх, лоббидох явдал бєгєєд ингэснээр мониторинг хийх vйл ажиллагааны vр дvн Парламентийн гишvvд зэрэг бодлого боловсруулах ажилчдын анхаарлын тєвд хvрч очиж байна гэсэн vг юм.

Мониторинг хийх vйл ажиллагаанаас гарах мэдээллийг бодлого боловсруулагчид, эрдэмтэд єргєнєєр ашигладаг.

Эрдэм шинжилгээ, боловсролын байгууллагад ажиллаж байгаа эрдэмтэд олон янзын эх сурвалжаас мэдээлэл хуримтлуулах замаар тодорхой нєхцєл байдалд дvн шинжилгээ хийж байдаг учраас тэднийг шууд бус мониторинг хийх vйл ажиллагаа явуулагчид гэж vзэж болно. Нийгэмд оршин тогтнож байгаа бэрхшээлтэй асуудлыг эрдэмтэд дvгнэн гаргаж ирснээр нийгэмд бодлогын єєрчлєлт хийх замыг нээлттэй болгох ач холбогдолтой.

Шударга vнэн, шударга ёсны тєлєє Хvний Эрхийн комисс зэрэг тєрийн шахуу байгууллагууд мониторинг хийх vйл ажиллагааны тайланг мєн vйл ажиллагаандаа ашигладаг.

Мониторинг хийх vйл ажиллагааны тайланг мэдээллийн эх сурвалж болгон ашигладаг бусад хvмvvсийн тоонд судлаачид, хуульчид, хvний эрхийн бусад тєрийн бус байгууллагууд, олон нийт, тодорхой салбарын ажилчид зэрэг зvй ёсоор орно.

Мониторинг хийх vйл ажиллагаанаас гарсан бодитой мэдээллийг идэвхтэн байгууллагууд тєрийн бодлогыг буруушаахад ашигладаг. Харин хэрхэн яаж хэрэглэх вэ гэдэг арга зам нь єєр єєр байж болох талтай. Гэвч эдгээр нь хvний эрхийг зєрчсєн vйл ажиллагааг таслан зогсоох гэсэн эцсийн нэгдмэл эрхэм зорилготой билээ.

Мєн ТББ-д єєрсдийн мониторингийн vйл ажиллагааг илvv vр дvнтэй болгохын тулд нэмэлт ажлыг ч хийдэг байна.

ТББ-уудын анхааралдаа авах, идэвхитэйгээр оролцох, мониторинг хийх нэг асуудал бол Засгийн газрын боловсруулдаг эдийн засаг, нийгмийн хєгжлийн тєлєвлєгєє боловсруулах ажил юм. Тєрийн дээд байгууллагын зvгээс тєлєвлєгєє боловсруулахдаа анхаарах ёстой асуудлаар ТББ-ууд санал зєвлємж гарган єєрсдийн хувь нэмрээ оруулдаг. Тєлєвлєгєєг боловсруулж дууссаны дараа, тvvнийг ТББ-ууд засгийн газрын ололт амжилтыг мониторинг хийх стандарт хэрэглэхvvн болгон ашиглаж болно.

Хэдийгээр ТББ мониторингийн vйл ажиллагааны хvрээнд Засгийн газар хоорондын байгууллагуудтай харилцах шаардлагатай боловч байгууллага орон нутгийн тvвшинд анхаарлаа хандуулах нь илvv чухал байдаг байна. Мониторингийн гол зорилтуудын нэгд vндэсний хууль тогтоомж бодлогод нєлєєлєх, хvмvvсийн засгийн газрын vvрэг хариуцлагын талаарх мэдлэгийг нэмэгдvvлэх зэрэг явдал орно. Хvний эрхийн байгууллагууд нь НYБ-ын тусгай тєлєєлєгчид гэх мэт олон улсын байгууллагын гишvvдийн илрvvлэн олсон, цуглуулсан мэдээллийг vндэсний буюу орон нутгийн тvвшинд аливаа нэгэн vйл ажиллагаа явуулахдаа ашиглаж болдог.

Мєн тvvнчлэн нийгэмд тулгамдсан ямар асуудлууд байгаа, тэдгээрийг шийдвэрлэж чадах эсэх талаар анализ хийхийн тулд янз бvрийн ТББ-ууд хамтран ажиллах шаардлагатай байдаг. Ингэсний vр дvнд тухайн улс орны ерєнхий дvр зургийг илvv тодорхой гаргаж илvv vр нєлєєтэй хvний эрхийг хамгаалалтын стратеги боловсруулан хэрэгжvvлэх боломж бvрддэг байна.

Манай улсын хувьд хvний эрхийг хамгаалах тєрийн бvтэц дєнгєж vvслийн тєдий байгаа vед хvний эрхийн мониторинг жинхэнэ утгаараа хэрэгжиж эхлээгvй байна.

Манай орон хvний эрхийг дээдлэх эрхэм зорилгыг Yндсэн хуулиндаа тунхаглаж Олон улсын олон гэрээ хэлэлцээрт нэгдсэн орны хувьд улам бvр хvмvvнлэг нийгмийг байгуулахын тєлєє зорьж байгаа, vvсэл хєгжлийн шатаа аль хэдий нь туулсан улс орнуудын туршлагаас суралцах нь улам хялбар, улам хугацаа хожих, улам хєгжих боломжийг тvргэтгэх ач холбогдолтой билээ.

Манай байгууллага хvний эрхийн асуудалд мониторинг хийх чиглэлээр байгуулагдсан юм. Бид єнгєрсєн хугацаанд єєрсдийн олж авсан анхан шатны мэдлэг, хязгаарлагдмал хvч нєєцєндєє тулгуурлан олон арван судалгаа, шинжилгээний ажил хийсний нэг нь Монгол улс дахь Хvний эрхийн байдал 2000, 2001 гэсэн Тэмдэглэл гаргасан юм. /vvнийг та бvхэн vзсэн байх гэж бодож байна./ Энэ тэмдэглэлдээ хvний эрхийг хангах чиглэлээр гарсан єєрчлєлтvvд, vйл явдал болон хvний эрхийн зєрчлийн шинэ шинэ баримтыг оруулахыг хичээсэн юм.

Тус тєвийн ажилтанууд зєрчилтэй баримт цуглуулах судалгааны аян хийж, статистик тоо, бусад байгууллагын судалгааны ажил сонин хэвлэлийн мэдээллийг шинжлэн vзэж гаргасан юм. ТББ-аас анх удаа нєхцєл байдлын мониторинг хийсэн vйл явц юм гэж бид vзэж байна.

Бид цаашдаа жил тутам гаргадаг Тэмдэглэлдээ тулгуурлан "сvvдэр илтгэл"-ийг бэлтгэн гаргахыг зорьж байгаа юм. Гэвч энэ нь тийм ч амар хялбараар хийчих ажил биш нь ойгомжтой. Тэгэхээр бид цаашдаа хамтран ажиллах шаардлага зvй ёсоор тавигдаж байна.

Yvний тулд юу хийх вэ?

Хvний эрх зєрчигдєж байгаа талаар олон асуудал байгааг энэ єдрvvдэд яриад ч барахгvй юм. Тэгэхээр иониторингийг чиглэлээр ажиллах байгууллагууд хамтран хэлэлцэж гарч байгаа зєрчлvvдийг багцлан томьёолж юу хамгийн чухал болох, юунаас эхлэх, хэн хийх вэ? гэдгийг тєлєвлєн хэрэгжvvлж эхлэх хэрэгтэй байна.

Жишээ нь:

Засгийн газрын тєлєвлєгєє, бодлого, хєтєлбєрvvдэд мониторинг хийх шаардлагтай байна. Бодлого, хєтєлбєрvvд нь vнэхээр хvндээ чиглэсэн амьдрах, хєгжих ажил болж хэрэгжиж байна уу? Эсвэл хvнээ хавчиж боосон, гадуурхсан бодлого хэрэгжиж байна уу? Эсвэл олон улсын тvвшин дэхь нэр хvндийн асуудал талаас нь хандаж байна уу? гэдгийг гаргаж ирснээр хvний эрхийг баталгаатай хангах асуудлаар баримтлах тєрийн бодлогыг оновчтой тодорхойлоход тустай юм.

Хууль тогтоомжийн хэрэгжилтэнд мониторинг хийх шаардлагатай байна. Хvний эрхийг хамгаалах хичнээн сайн заалттай хууль байгаад ч тэр нь огт хэрэгжихгvй бол хууль гаргаагvйтэй утга нэг юм. Хуулийн хэрэгжилт хаанаа доголдож хvнд суртал, хээл хахуульд халхлагдаж байгааг илрvvлдэг хамгийн сайн арга бол мониторинг юм. Өєр бусад хvний эрхийг хангах шаарлагатай эрх зvйн актууд дутагдаж байгааг ч мониторинг таниулна.

Хvний эрхийг хєнддєг байгууллагуудын vйл ажиллагаанд мониторинг хийх шаардлагатай байна. Хэвлэл, мэдээлэлийн хэрэгсэлээр болон сэжигтэн, яллагдагч хохирогчдын гомдолын зонхилох хувийг манай хууль хамгаалах vvрэгтэй цагдаа, шvvх, прокурор, хорих байгууллагуудын vйл ажиллагаа, ажилтануудын талаар гарсан гомдол эзэлдэг. Эдгээр байгууллагуудад мониторинг хийх нь тоталитар дэглэмийн хуучинсаг арга барил, бэрхшээлтэй асуудлыг нуун далдлах зорилгоор єєрсдийгєє ямар ч єєгvй талаас нь харуулах гэсэн зуршлаас салахад туслана.

Эмзэг бvлгийн хvмvvсийн эрхийн асуудалд мониторинг хийх шаардлагатай. Бодит амьдрал дээр бусдаасаа доогуур тvвшинд эрхээ эдэлж чадахгvй хохирогч болох магадлал єндєртэй нийгмийн эмзэг тvвшинд амьдарч байгаа тэдний эрхийг хамгаалахын тулд нийгмийн эмзэг бvлгийн хvмvvст зориулж боловсруулсан нэмэлт эрхийг системтэй хэрэгжvvлэхэд мониторинг туслана.

5. Улмаар хvйсийн асуудалд онцгойлон анхаарч анализ хийх шаардлагатай байна. Бид аль нэг хvйсээ vзэн ядаад байх уу? Эрэгтэйчvvд "ажилгvй арчаагvй, архичин" гэсэн vзэн ядалт, эмэгтэйчvvд "дорд хvйстэн" гэсэн vзэн ядалт нь хэн альных нь амьдрал, улмаар нийгмийн амьдралыг хохироож байгааг бодох хэрэгтэй болсон байна. Эцэг, эх нь тоодоггvй, єєрийгєє дайчлах чадваргvй гудамжинд лааз єшиглєж єссєн эрэгтэй хvvхэд том болоод єєрийнхєє болон нийгмийн амьдралд яаж оролцох вэ? Эрэгтэйчvvдээ тоохоо больж гадаадынхныг илvvд vзсэн, аль эсвэл айлын гэр бvл салгасан будлианд байнга орооцолдож, аль эсвэл эрэгтэйчvvдийн хийж чадахгvй ажлыг хийж олон хvvхдээ тэжээх гэж єєрийгєє хараан зvхэж байгаа эмэгтэйчvvд нийгмийн амьдралд яаж оролцох вэ? Тэдний буруу юу?

Буурай хєгжилтэй орнуудын vндэсний онцлог гэж бий. Донор орнуудын бодлогыг ч хvйсийн асуудал руу чиглvvлэх бодлогыг мониторингоор гаргаж єгєх шаардлагатай юм.

Энэ мэт хамтран ажиллах шаардлагатай олон асуудлууд байгааг Та бvхэн тунгаан хэлэлцэж энэхvv чуулганаас гарах шийдвэрт тусгана гэдэгт итгэлтэй байна.

Анхаарал тавьсанд баярлалаа.

2002 04 17