ХYНИЙ ЭРХИЙГ ХАМГААЛАХАД ОЛОН УЛСЫН

МЕХАНИЗМЫГ АШИГЛАХ НЬ

М. Ичинноров

Хvний эрх бол хvн болж тєрсний ачаар хvн бvрт бий болдог, энэ утгаараа бvх хvнд заяасан тєрєлх эрх бєгєєд хvний эрхийг хамгаалах явдал нь тєр, засгийн байгууллагуудын анхдагч vvрэг мєн.

Хvний эрхийн концепци дараахь гурван шинжийг агуулдаг гэж vздэг: нэгдvгээрт, хvн бvрт аливаа эрх мэдлийн зvгээс нєлєєлєх ёсгvй єєрийн автономи эрх байдаг хоёрдугаарт, аливаа эрх мэдэлд хязгаар бий, гуравдугаарт, хvн бvр эрхээ хамгаалуулахаар тєр засагт гомдол, шаардлага гаргах эрхтэй.

Эндээс vзвэл хvний эрхийн зєрчилд хариуцагч этгээд нь ямагт тєр байдаг гэдгийг ойлгож болно. Хvн ёс суртхууны бусад эрхээ хамгаалуулахаар шаардахын тулд ямар нэгэн тогтоосон журам дvрэм ч юмуу, аль эсвэл уламжлал, заншил шаардлагатай болдог бол, хvний эрхээ хамгаалуулахад хууль дvрмээр ч юмуу тогтоосон байх болзол шаардагдахгvй юм. Учир нь, хvн болж тєрсний тєлєє хvний эрх заяадагт оршино.

Эрхээ шаардах чадвар нь хvний эрхийн хамгийн чухал асуудлын нэг юм. Эрхээ эдлэхийг болон тvvнийг хамгаалахыг шаардах, зєрчигдсєн эрхээ сэргээлэхээр гомдол гаргах нь нэг талаас эрх мэдлийн тэнцвэргvй байдлаас бий болдог бол нєгєє талаас энэ нь тухайн хvн эрх чєлєєтэй субъект гэдэгтэй холбоотой. Боол хvн гуйдаг бол эрх чєлєєтэй хvн шаардах эрхтэй гэж хуульч Виктор Осиатунски бичжээ. Ийм учраас эрхээ шаардах чадварыг хvний эрхийн гогцоо асуудал гэж vздэг.

Энэхvv эрхээ шаардах чадвар нь хvний єєрийгєє хvндэтгэн vзэхтэй нягт холбоотой бєгєєд бас энэ утгаараа хvний эрхийн нэг гол функцийн нэг мєн. Хvний ёс суртхууны эрх болон хуулийн дагуу олгогдсон бусад эрхээс ялгаатай нь хvний эрхийг зєрчдєг гол субьект нь тєр бєгєєд эргээд тєрєєс эрхээ шаардахад нэг талаас иргэн, нєгєє талаас тєр сєргєлдєх тэгш бус байдал vvсдэг. Нэгэнт тэгш бус байдал vvссэн тул тєр єєрийн хvссэнээр хvсэл зоригоо хэрэгжvvлж иргэдийнхээ эрх ашгийн эсрэг зогсох боломжтой болдог тул зvйрлэвэл хvмvvсийн толгой дээгvvр “сэлэм” эргvvлдэг гэж хэлж болох юм. Амьдрал дээр энэ “сэлмийг” єєрийн гэсэн хvсэл зориг, ашиг сонирхол, сул дорой чанартай тvшмэд нь бариад сууж байдаг. Тvvгээр ч vл барам олон тохиолдолд энэхvv “сэлэм эргvvлэх” эрхээ мэдлээ тvшмэд нь урвуулан ашигладаг ажээ. Ийм учраас иргэдэд энэхvv “сэлэмнээс” хамгаалах “бамбай” хэрэгтэй болдог бєгєєд хvний эрхийн тухай ойлголт нь иргэдийг тєрийн хvчирхийлэл, дарамтаас хамгаалах тэрхvv “бамбайг” бий болгож єгдєг учиртай.

Дээр єгvvлсэнтэй уялдуулан дvгнэхэд хvний эрх давшингуй чанартай болох нь дараахь байдлаар тодорхойлогдоно. Нэгдvгээрт, нийгэмд хvний тодорхой эрхийг эрх хvлээн зєвшєєрєєгvй бол тvvнийг хvлээн зєвшєєрvvлэхийн тєлєє тэмцэл єрнvvлж байдаг. Хоёрдугаарт, тухайн эрхийг хvлээн зєвшєєрсєн боловч хvндэлж vздэггvй бол тvvний хэрэгжилтийг баталгаажуулахын тєлєє тэмцлийг єрнvvлдэг. Эцэст нь, аливаа эрхийг хvлээн зєвшєєрvvлэх vйл явц нь єєрєє тvvнийг илvv сайн хэрэгжvvлэхэд хvргэдэг бол хэрэгжvvлэх vйл явц нь эргээд тvvнийг илvv сайн ойлгож хvлээн зєвшєєрєхєд хvргэж байдаг. Ийнхvv хvний эрхийн давшингуй чанарын илрэл болсон vйл явц Монгол улсад єрнєж байгаа нь дээрх чанаруудыг тодорхой хэмжээнд агуулсан vйл ажиллагаа явуулж буй хvний эрхийн тєрийн бус байгууллагууд олноор vvсэн байгуулагдаж, хvний эрхийг хэрэгжvvлэх vйлсэд хvчин зvтгэж байгаагаар илэрхийлэгдэнэ.

Хvний эрхийн тєлєє тєрийн бус байгууллагууд хvний эрхийг хамгаалах, энэ талаар дэвшил гаргахад олон янзын арга хэрэгслийг ашиглах боломжтой бєгєєд энэ илтгэлдээ чухамхvv олон улсын зарим механизмыг ашиглахын ач холбогдол, онцлогийг гаргахыг хичээлээ.

Хvний эрхийг хамгаалахад олон улсын эрх зvйн гvйцэтгэх vvргийн талаар цухас дурьдахад хvний эрхийн эрх зvй нь хvний эрхийг дэмжин хєхиvлэх, хамгаалахад хэрэглэгдэж болох хууль тогтоомжуудаас бvрддэг нь голчлон улс, орнуудын vндсэн хууль, улс хоорондын гэрээ, хэлэлцээр /хvний эрхийн гэрээ, конвенц/, олон улсын заншлын эрх зvй хамаардаг. Yvний дотроос хvний эрхийн гэрээний тухай чухалчлан авч vзье. Хvний эрхийн гэрээ нь нэгдvгээрт, хvний тодорхой эрхийг баталгаажуулдаг, хоёрдугаарт, тухайн эрхтэй холбогдох тєрийн vvрэг хариуцлагыг vvсгэдэг, гуравдугаарт, улс орнууд хvлээсэн vvргээ биелvvлж байгаа эсэхийг хянах механизм бий болгож, хувь хvний эрх зєрчигдєхєд гомдол гаргах, барагдуулах боломж олгодгоороо чухал ач холбогдолтой юм.

Тvvнчлэн улс орнууд олон улсын гэрээгээр хvлээсэн vvргийн дагуу хvний эрхийн стандартыг авч хэрэгжvvлэхдээ дотоодын хууль тогтоомж, бодлогоо боловсруулан гаргах шаардлагатай болдог. Монгол улсын хувьд єнєєдєр хvний эрхийн 30 гаруй гэрээнд нэгдэн орж, соёрхон баталсан бєгєєд Yндсэн хуулийн 10-р зvйлд “Монгол улс гэрээгээр хvлээсэн vvргээ шударгаар сахин биелvvлнэ. Монгол улсын олон улсын гэрээ нь соёрхон баталсан буюу нэгдэн орсон тухай хууль хvчин тєгєлдєр болмогц дотоодын хууль тогтоомжийн нэгэн адил vйлчилнэ” гэж зааснаар нэгдэн орсон олон улсын гэрээг хэрэгжvvлэх vvргээ эрх зvйн хvрээнд баталгаажуулж єгсєн юм.

Олон улсын гэрээ, конвенцид нэгдэн орох нь тэдгээрийг амьдрал дээр дагаж мєрдєхтэй харьцуулбал илvv хялбар vйл явдал гэдэг нь манай улсын жишээн дээр тод харагддагийг бид бvгд сайн мэднэ. Yvнийг бид амьдралын єдєр тутмын жишээн дээр олж харж, єєрсдєє ч амсаж яваа.

Энд би юу хэлэх гэж байна вэ гэвэл Монгол улс єнєєдрийн байдлаар нэгдэж орсон хvний эрхийн 30 гаруй гэрээ конвенцын дагуу Yндсэн хууль болон дотоодын хууль тогтоомждоо хvний эрхийн гол зарчмууд болох тэгш эрх, ялгаварлан гадуурхахгvй байх зэрэг зарчмуудыг тусгаж єгсєн хэдий ч олон улсын гэрээг бодит байдалд хэрэгжvvлэх, тэдгээрийг хэрэглэх, шvvхvvд удирдлага болгон шийдвэр гаргах, иргэдийн эрхийн зєрчлийг арилгах зэрэг асуудалд тун хангалтгvй хандсаар байна. Өєрєєр хэлбэл, нэгэнт олон улсын гэрээ, конвенцод нэгдэн орсон л бол сайн нэр зvvхийн тєлєє соёрхон батлаад єнгєрєхдєє гол нь биш тvvнийг хэрэгжvvлсэн шиг хэрэгжvvлдэг байх ёстой. Ингэж байж иргэддээ амьдрах аятай нєхцєл бvрдvvлж чадна. Амьдрал дээр Иргэний ба улс тєрийн эрхийн тухай олон улсын пакт, Эдийн засаг нийгэм соёлын эрхийн тухай олон улсын пакт, Эмэгтэйчvvдийг ялгаварлан гадуурхах бvх хэлбэрийг устгах тухай конвенц зэрэг гол гол гэрээний хэрэгжилт хангалтгvй байгаа талаар олон бодит жишээ татаж болох боловч зєвхєн нэг жишээг дурдъя. Иргэний болон улс тєрийн эрхийн тухай олон улсын пактын 14-р зvйлийн 3-д “Хэргийг нь шvvхээр хэлэлцэхэд байлцаж, єєрєє єєрийгєє ємгєєлvvлэх, хэрэв ємгєєлєгчгvй бол энэхvv эрхийн тухай тvvнд мэдэгдсэн байх, шvvн таслах ажлын ашиг сонирхол шаардаж байгаа аливаа тохиолдолд тохоон томилогдсон ємгєєлєгчтєй байх, ємгєєлєгч авсны хєлсийг тєлєх хєрєнгє хvрэлцэхгvй vед тvvнд vнэ тєлбєргvй ємгєєлєгч гаргаж єгєх” vvрэгтэй гэж тунхагласан байдаг. Гэтэл 2001 оны 4 сард цагдан хорих тєв- “Ганц худаг”-т хийсэн судалгаагаар мєрдєн байцаах шатанд цагдан хоригдсон 619 хvний 80 орчим хувь нь ємгєєлєгч нь огт аваагvй байв. Шалтгааныг лавлахад олонхи нь ємгєєлєгч авдгийг мэдэхгvй, єєрєє хоригдсон болохоор ар гэрийнхэн нь хєєцєлдєж мэдэхгvй, ємгєєлєгч авах талаар мєрдєн байцаагч яриагvй гэх буюу ємгєєлєгчийн хєлс тєлєх мєнгєгvй гэдгээр тайлбарлажээ. Мєн 2001 оны 4 сарын 9-нд Баянзvрх дvvргийн Öагдаагийн хэлтсийн албадан саатуулах байранд байсан хоригдогсдоос ганц нь ч ємгєєлєгч аваагvй, 4 сард мєн тэнд хоригдсон 1967 хvний 27 хувь буюу 524 хvнд ємгєєлєгчгvйгээр байцаан шийтгэх ажиллагаа явуулсан” байна. Энд би 2001 оны Монгол улс дахь хvний эрхийн тєлєв байдал тайлангаас дурьдлаа.

Yvнтэй уялдаад Монгол улсын олон улсын гэрээгээр хvлээсэн vvргээ биелvvлж, дээр єгvvлсэнтай адил зєрчлийг арилган иргэдийнхээ эрхийг хангахад хэн ямар vvрэг гvйцэтгэх, юуг єєрчилж ийм vр дvнд хvрч чадах вэ гэдэг асуулт урган гарч ирнэ.

Yvний хариулт нь маш энгийн буюу энэ vvргийг тєр биелvvлэх ёстой гэдэгт оршино. Дээрх жишээнд дурьдсан иргэдийнхээ ємгєєлvvлэх эрхийг эдлvvлэхэд дараахь vйл ажиллагааг хэрэгжvvлсэн байх шаардлагатай:

- ємгєєллийн хєлс тєлєх чадваргvй иргэнд тєрєєс туслалцаа vзvvлэх

- ємгєєлєгчдийн боловсрол мэдлэгийг дээшлvvлж, vйл ажиллагааныхаа тодорхой хувийг буяны чиглэлээр хэрэгжvvлдэг болоход нєлєєлєх

- иргэдийн ємгєєлєх эрх зєрчигдсєн тохиолдолд эрх бvхий субьекттэй хариуцлага тооцдог болох, зєрчигдсєн эрхийг сэргээн, хохирлыг арилгуулах зэрэг бодитой арга хэмжээ авах.

Энэ талаар иргэд єєрсдийн эрхээ мэддэг байх явдал чухал нєлєєтэй нь ойлгомжтой. Энэ тохиолдолд ч мєн адил иргэдийнхээ эрх зvйн ухамсрыг дээшлvvлэх, тvvнийгээ шаарддаг болгон єєрчлєхєд тєрийн vvрэг асар их юм.

Энэ утгаараа хvний эрхийг хамгаалах чиглэлээр vйл ажиллагаа явуулдаг тєрийн бус байгууллагууд, идэвхтнvvдийн хvний эрхийн зєрчлийг зааж шvvмжлэх, олон нийтийн анхаарлыг энэ асуудалд хандуулах замаар тогтсон буруу практикийг халах талаар хамтран ажиллах арга хэлбэрээ тогтох, тухайлбал, олон улсын механизмыг vр дvнтэй хэрэглэж байгаа практик нэн чухал ач холбогдолтой юм.

Хvний эрхийг хамгаалахад олон улсын механизмыг хэрхэн ашиглаж тєр засагт шахалт vзvvлэх замаар иргэдийн хохирлыг арилгуулах, нийгэмд хvний эрхийг хvндэтгэх уур амьсгал бvрдvvлэх талд бидэнд ямар илvv боломж олгож болох тухай асуудлыг тєвлєрvvлэн авч vзье.

Хvний эрхийг хэрэгжvvлэх олон улсын хэд хэдэн механизм байдгаас vvний ємнє дурьдсан олон улсын гэрээ, конвенцыг батлах, тэдгээрт нэгдэж орох асуудал хамгийн чухал болох нь ойлгомжтой. Учир нь хvний эрхийн гэрээ, конвенцод нэгдээгvй бол тvvнийг хэрэгжvvлэх талаар ярих vндэслэл хумигдана. Эдгээр гэрээ, конвенцоос гадна тэдгээрт vндэслэсэн болон НYБ-ийн дvрэмд vндэслэсэн тєрєлжсєн байгууллагууд vvсэн байгуулагдсан байдаг. Гэрээнд vндэслэсэн байгууллагууд бол НYБ-ийн хvний эрхийн системийн хороо нь:

- Иргэний болон улс тєрийн эрхийн тухай олон улсын пактыг хянах Хvний эрхийн Хороо

- ЭЗНСЭОУ-ын Пактыг хянах ЭЗНСЭ-ийн Хороо

- Эмэгтэйчvvдийг ялгаварлан гадуурхах бvх хэлбэрийг устгах тухай конвенцыг хянах Хороо

- Арьс vндсээр ялгаварлан гадуурхах бvх хэлбэрийг устгах олон улсын конвенцийг хянах Хороо юм.

Гэрээний механизмыг ашиглахад гомдол гаргах ба тайлагнах ажиллагааг баримтална.

1. Гомдол гаргах ажиллагаа нь тодорхой гомдлыг шийдвэрлэн барагдуулахад чиглэгдэнэ. Энэ тохиолдолд vр дvнд хvрсэн єргєдєл, гомдол нь хууль ёсоор хэрэгжvvлж болохуйц буюу тодорхой хэлбэл, албан ёсоор хэрэгжvvлэх боломжгvй байсан ч, зохицуулах арга хэмжээг авахад хvргэж болно. Ийм арга хэмжээнд тєрєєс хохирогчийг хохиролгvй болгох, гэм буруутанд дохио, сануулга єгєх, эсвэл бvр тєрийн буруутай бодлого, vйл ажиллагааг єєрчлєхийг хvртэл шаардсан шийдвэр орно. Жишээлбэл, ажлаасаа хууль бусаар халагдсан эмэгтэйг ажилд нь эргvvлж ажиллуулахыг шаардах, цагдаагийн зvй бус ажиллагаанд єртсєн иргэнд мєнгєн хохирлыг нєхєн тєлєхийг шаардах, чєлєєтэй цуглан нэгдэж, vг хэлэх эрх нь зєрчигдсєн талаар мэдэгдэл гаргах, тєрийн бодлогыг єєрчлєх зэрэг шаардлага тавьж болох юм.

Манай хvний эрхийг хамгаалах чиглэлээр ажилладаг тєрийн бус байгууллагууд, идэвхтнvvдийн хувьд ИУЭТОУП, мєн ЭЯБХУТК-ын талаар гомдол гаргах ажиллагааг бvрэн ашиглах боломжтой. Учир нь гомдол гаргах ажиллагааг зохицуулдаг нэмэлт протоколуудад манай улс нэгдэн орсон юм.

Гэвч єнєєдєр хvртэл энэ ажиллагааг vр дvнтэй ашиглаж чадахгvй байгаад асуудлын гол оршино. Гомдол гаргах журмыг ашиглан хувь хvн болон бvлэг хvмvvсийн гомдлыг иргэний ба улс тєрийн эрхийн тухай пактыг хянах Хvний эрхийн хороо зэрэг хяналтын байгууллагуудад гаргаж тавьсан хэрэг байгаа эсэхийг судалж vзэхэд манайд хараахан тийм тохиолдол гараагvй байна. Энэ нь олон шалтгаанаас улбаатай гэж бодож байна. Нэгдvгээрт, иргэд, хуульчид, хvний эрхийн ТББ-уудын олон улсын хvний эрх зvйн мэдлэг дутмаг байгаа нь тvvнийг ашиглаж чадахгvйд хvргэжээ гэж дvгнэж байна. Хоёрдугаарт, энэ талаар мэддэг байлаа гэхэд нэг гол саад учирдаг нь ИУЭТОУП-ын нэмэлт протоколын заалтын дагуу Пактад заасан аливаа эрх нь зєрчигдсєн учраас эрхийг нь хамгаалах дотоодын хууль эрхийн бvхий л хэрэгслийг барагдуулсан vед Хvний эрхийн хороонд гомдол гаргах учиртай. Гэтэл манай дотоодын систем шат дамжлага ихтэй, чирэгдэл тvвэг ихтэй єнєєдрийн нєхцєлд шvvх, мєрдєн байцаалтын шатанд байгаа болон шvvхээр шийдвэрлэсэн хэргийг Хvний эрхийн vндэсний комисс нь хянах боломжгvй, Yндсэн хуулийн цэц нь хvний эрхийг хамгаалах гол механизм байж чаддаггvй зэрэг дотоодын хvний эрхийн систем нь учир дутагдалтай байдагт оршино.

Тvvнчлэн манай хvмvvст тэмцэл хийх сэтгэлгээ тогтоогvй, голдуу эвлэрэн нийцэх, хvлцэнгvй хvлээн зєвшєєрєх, аль эсвэл айж эмээсэн байр суурийг хохирсон иргэд тєдийгvй хvний эрхийн тєлєє тэмцэгчид ч зарим тохиолдолд баримталсаар байна

Гомдол гаргах замаар эсэргvvцэл vзvvлэх нь аливаа тогтсон практикийг єєрчилж, дэвшил гаргахад асар их ач холбогдолтой нь ойлгомжтой. Энэ талаар нэг жишээ дурьдахад Болгар улс коммунист дэглэмээ унагасны дараа Европын Холбоонд элсэж улмаар Европын Хvний эрхийн шvvхэд нэгдэн орсон байна. Ингээд тэдний цагдаагийн байгууллага тодорхой иргэнийхээ эрхийг хохироосон хэргийн талаар нэгэн хvний эрхийн тєрийн бус байгууллага нь Европын шvvхэд хандаж гомдол гаргасны улмаас шvvх хэргийг хохирогчийн талд шийдвэрлэж, улмаар Болгарын цагдаагаар хохирлыг тєлvvлсэн байна. Хэргийг ийнхvv шийдвэрлэсний дараа энэ тєрлийн хэрэг ар араасаа цуварч амжилттай шийдвэрлэгдэж эхэлсэн байна. Мэдээжийн хэрэг энэ нь нэг талаар Болгарын цагдаагийн байгууллагад хvнд цохилт єгч хохирсон иргэдэд тєлєх мєнгєн тєлбєрийг цагдаагийн тєсвєєс гаргаж байсан боловч нєгєє талаар эргээд тэднийг шинэчлэгдэхэд, хvчний байгууллагаас иргэдэд vйлчлэх байгууллага болон єєрчлєгдєхєд нь маш том хувь нэмэр болсон.

Энэ утгаараа манайд нэг ч болов хэргийг олон улсын гомдлын механизмаар амжилттай шийдвэрлvvлж чадах юм бол ийм тєрлийн хэргийн гаралтыг таслан зогсооход тєдийгvй Монгол улсын засгийн газар ч хvний эрхийг зєвхєн тунхаглаад хуульчлан баталгаажуулаад єнгєрєхгvй, улмаар хэрэгжvvлж хэвшvvлэхэд ахиц гаргах нэг хєшvvрэг болох нь дамжиггvй юм.

2. Хянах тайлагнах ажиллагаа

Хvний эрхийн тєлєє тэмцлийн концепцын vvднээс авч vзэхэд хvний эрхийн тодорхой зєрчилд олон нийтийн анхаарлыг хандуулж, Засгийн газруудыг санаа зовниход хvргэснээр хvний эрхийг зєрчигчдийг энэ зан байдлаа орхиход хvргэж байгаа бол хянан тайлагнах ажиллагааг амжилттай, vр дvнтэй болжээ гэж дvгнэдэг байна.

НYБ-ын конвенцын хороонууд нь Засгийн газрын тайланг хэлэлцэх замаар улс орнууд гэрээгээр хvлээсэн vvргээ хэрэгжvvлэх vйлстээ чухам ямар амжилт гаргаж байгааг тодруулах, алдаа дутагдлыг нь зааж хэлж єгсєн зєвлємж гаргах vндсэн зорилготой байгуулагдсан юм. Улс орнуудын зvгээс нэгдэж орсон олон улсын гэрээгээр хvлээсэн vvргээ зохих ёсоор хэрэгжvvлж чаддаггvй буюу асуудлыг аливаа шалтгаан заалгvйгээр бvрхэгдvvлэх замаар зєрчих хандлага гарсаар байна. Тvvнчлэн тал засах байдлаар асуудлыг бvрхэгдvvлсэн тайлан бичдэг нь жишиг болон тогтсон тул ТББ-ын зvгээс гаргаж єгдєг бодит vнэнд нийцсэн мэдээлэл чухал байдаг ажээ.

Ийм учраас тєрийн бус байгууллагууд сєрєг илтгэл бичих замаар vнэн бодит мэдээллийг дээрх хороодод гаргаж єгєх, Засгийн газартаа тохирсон зєвлємж гаргуулахыг чармайх нь тэдний нэг зорилго болдог. Сєрєг илтгэл бичих vйл ажиллагаа нь vндэсний Засгийн газрынхаа илтгэлд тєрийн бус байгууллагуудын зvгээс дvн шинжилгээ єгч байгаа хэрэг мєн. Öаашилбал, сєрєг илтгэл бичих нь ТББ-уудад а/Хvний эрхийг хангах, хамгаалах vvргээ биелvvлэх талд Засгийн газрын хариуцлагыг дvрслэн vзvvлэх, б/Засгийн газрын vйл ажиллагааг дэлхийн болон бvс нутгийн хамжээнд хянах, в/Хэвлэл мэдээлэл, боловсролоор дамжуулан улс тєрийн шахалт vзvvлэх зэрэг хvний эрхийг хамгаалах, хєгжvvлэх vйлст чухал хувь нэмэр оруулах єргєн боломж олгодог.

Манай улсын хэмжээнд олон ТББ ажилладаг ч хvний эрхийг хэрэгжvvлэх vйл ажиллагаанд эвсэл байгуулан vр дvнд хvрч ажиллах, хvний эрх зєрчигдсєн тохиолдолд Засгийн газрын хариуцлагыг єндєржvvлэх талд дорвитой амжилт олох, бодлого боловсруулах хэмжээнд нєлєєлєх талд хамтын vйл ажиллагаа vгvйлэгдсээр байна. Ингэж чадаж гэмээ нь нэгдэн орсон конвенцуудын хэрэгжилтэд хяналт тавих зорилтоо хэрэгжvvлэх, хvний эрхийг хамгаалах талд дорвитой амжилт олж чадна. Учир нь гол гол конвенцуудыг хэрэгжvvлэх механизм нь илтгэн тайлагнах тогтолцоонд тулгуурлах бєгєєд ТББ Засгийн газрынхаа vvрэг хариуцлагад дэмжлэг vзvvлж энэхvv механизмыг хvлээн авч хэрэглэх нь тухайн улс орон хийгээд НYБ-ын аль алинд нь ач холбогдолтой юм.

2001 оны 1-р сард манай Засгийн газар ЭЯГБХУТК-ын хэрэгжилтийн талаар ээлжит 3, 4 дэх илтгэлээ НYБ-ийн ЭЯГБХУТК-ын Хороонд тавих vеэр уг конвенцын бодит хэрэгжилтийн талаар сєрєг тайлан тавих vйл ажиллагаанд би єєрийн биеэр оролцож, тєрийн бус байгууллагын гvйцэтгэх vvрэг хичнээн чухал болохыг мэдэрснээ энд хэлье.

Уг хороо нь конвенцын 21 дvгээр зvйлд заасан эрх хэмжээнийхээ дагуу Засгийн газраас хvлээн авсан тайлан, мэдээллийг хянан vзсэний vндсэн дээр ерєнхий санал зєвлємж гаргах байв. Эдгээр зєвлємж нь тєр засагт хандаж Конвенцын хорооноос єгєх vvрэг даалгаврын vзэл санааг илэрхийлж, НYБ-ын холбогдох байгууллагуудад шууд хvргэгддэг.

Засгийн газрын албан ёсны тайланг бэлтгэхэд ТББ-ыг оролцуулснаар тvvнийг хамгаалахад амжилтад хvрч болох нь нэг талаар тєр ба иргэний нийгмийн байгууллагуудын хооронд мэдээлэл солилцох боломж олгодог эерэг vзэгдэл болохтой холбоотой. Нєгєє талаар конвенцын хэрэгжилтэнд учирч буй саад бэрхшээлийн талаар холбогдох байгууллагуудад хандаж тавихад тєр засагт тусална гэсэн утгаараа нэн ач холбогдолтой. Гагцхvv хамтран ажиллах энэ соёл манайд хараахан тогтож амжаагvй тул ТББ-ууд ямар дvгнэлтэд хvрснийг болон Засгийн газар тайлан бичихдээ хэрхэн хайхрамжгvй хандсанаа энэхvv олон улсын єндєр тавцанд очсон хойноо тайлагнах явцдаа мэдэрдэг нь манай улсын хувьд жирийн vзэгдэл болжээ гэдгийг сvvлийн хэдэн удаагийн тайланг амжилттай хамгаалж чадаагvй баримт илтгэж байна. Гагцхvv энэ учир шалтгаанаар Конвенцын дагуу тайлан тавих хариуцлага хvлээдэг Засгийн газрын байгууллагууд энэхvv єгvvлэлд дэвшvvлсэн санааг дэмжиж, тусган авна гэдэгт найдаж байгаагаа илэрхийлье.

Монголын Засгийн газрын тайлан тун богино, ердєє 13 хуудас байв. Тайланг голлон эмэгтэйчvvдийн талаар эрх зvйн шинэчлэлийн асуудалд тулгуурлан бичсэн нь ажлын байр олгоход эмэгтэйчvvдийг гадуурхах явдлыг хориглох, ємч хєрєнгийг адил тэгш эрхтэйгээр євлєх, газар эзэмших, аж ахуй эрхлэх, ємчлєх эрхийг хэрэгжvvлэх зэрэгт тэгш эрхээр хангах хууль тогтоомжуудыг хамарч хєндсєнєєр хязгаарлагдсан байсан юм.

Бидний ажигласнаар ТББ-ын хийж гvйцэтгэсэн vйл ажиллагааг тєрийнхєє хvрсэн амжилт болгон тодорхойлдог нь зєвхєн манай Засгийн газар тєдийгvй бусад засгийн газрын хувьд ч нийтлэг vзэгдэл байсан юм. Манай Засгийн газрын тайланг Засгийн газрын цорын ганц эмэгтэй гишvvн болох Эрvvл мэндийн дэд сайд Л.Удвал тавьсан юм. Тvvнд тавьсан эхний асуулт “Монгол улс эмэгтэйчvvдийг ялгаварлан гадуурхах ёс заншлыг устгах талаар ямар арга хэмжээ авсан бэ?” гэсэн асуулт байсан бєгєєд хариулт нь Монгол улсад эмэгтэйчvvдийг ялгаварлан гадуурхсан ямар нэгэн ёс заншил байхгvй гэснээр хязгаарлагдаж байлаа. Энэ жишгээр Засгийн газрын гишvvний хариултууд нь манай Засгийн газрын анхаарлыг татах ёстой чухал асуудлын талаар олон улсын хэмжээнд тавих илтгэлээ хангалттай бэлтгэж чадаагvйг харуулж байсан юм.

Мєн бидний ажигласнаар Засгийн газрын тєлєєлєгчид Монгол дахь эмэгтэйчvvдийн эрхийн асуудлаар гvйцэд ойлголт авдаггvй бєгєєд эмэгтэйчvvдийн эрх баттай хамгаалагдаж, тэд эрэгтэйчvvдийн нэг адил тэгш эрх эдэлдэг гэдэгт бvрэн итгэлтэй байдгийг болон vvнийгээ нийт эмэгтэйчvvдийн боловсролын тvвшин єндєр гэдгээр тайлбарладгийг илтгэж байв.

Энэхvv сєрєг илтгэл нь манай Засгийн газрын хувьд дараахь хэдэн зvйлийг ойлгож авах сургамжтай vйл явдал болсон гэж vзэж байна:

- Засгийн газар Монголын эмэгтэйчvvдийн хvний эрхийн тєлєв байдлын асуудлаар олон улсын байгууллагыг бvхэлд нь тєєрєгдvvлэх боломжгvй бєгєєд учир нь уг Хороонд танилцуулсан сєрєг илтгэлээс манай эмэгтэйчvvдийн амьдрал, бодит байдлын талаар дорвитой мэдээлэл олж авч болдгийг сайтар ойлгож авсан.

- Yндсэн хууль, бусад хууль тогтоомжид эмэгтэйчvvдийг хvйсээр ялгаварлан гадуурхахгvй байх, тэгш эрхтэй байх зарчмыг баталгаажуулсан тєдийгєєр Засгийн газрын хийх ажил дуусахгvй бєгєєд уг эрхvvдийг хэрэгжvvлэх механизмыг бvрдvvлж, ажилд нь оруулснаар эрэгтэй, эмэгтэй хvмvvсийн тэгш эрх хангагдана гэдгийг ойлгох цаг болсон.

- Засгийн газар сєрєг илтгэлд эмзэглэхийн оронд ТББ-ыг илтгэл бэлтгэх vйл ажиллагаандаа татан оролцуулах, тэдний мэдээлэл, хvч бололцоог дайчлан хамтран ажиллах нь vр дvнтэй болохыг ухамсарлаж ойлгосон.

- Шийдвэр гаргагчдын дунд жендерийн тэгш эрхийн тухай сургалт зохион байгуулж, олон улсын тvвшинд дахин нvvрээ улайлгахааргvй хэмжээнд мэдлэг олгох шаардлагатай гэдгийг ойлгосон.

- ТББ-ууд сєрєг илтгэл бичих нь Засгийн газрын эсрэг ажиллаж байгаа хэрэг огт биш бєгєєд харин ч хvний эрхийг хамгаалах vйл ажиллагаанд нь дэмжлэг vзvvлж, хамтран ажиллаж буй хэрэг гэдгийг ойлгосон гэдэгт найдна.

Ийнхvv Засгийн газрын илтгэлд тєрийн бус байгуулага сєрєг илтгэл бичсэнээр Засгийн газрын vйл ажиллагаанд ахиц гарах хандлагатай гарч буй нь дараах хэдэн жишээнээс харагдана:

- Засгийн газар уг конвенцын хороонд тайлан тавьсны дараа удалгvй Нийгмийн хамгаалал, хєдєлмєрийн яаманд Хvйсийн тэгш эрхийн хороо байгуулагдав. Монголд эмэгтэйчvvдийн асуудал эрхэлсэн яам байхгvй боловч уг Хороо байгуулагдахаас ємнє холбогдох яаманд эмэгтэйчvvдийн асуудал эрхэлсэн нэг мэргэжилтэн ажиллаж байв.

- ТББ-ын сєрєг илтгэлд 28 жил эмчээр хєдєє орон нутагт ажилласан 68 настай, 4 хvvхэдтэй нэг эмэгтэйн бодит амьдралыг жишээ болгон хєндсєн юм. Тvvний эцэг нэгдэлжих хєдєлгєєний vед 300 гаруй толгой малаа нийгэмчилсэн хэдий ч 1990-ээд оны хувьчлалаас юу ч хvртэлгvй хоцорчээ. Ядуурлыг бууруулах сангаас хvссэн зээл нь єндєр настайн улмаас зєвшєєрєгдєхгvй байв. Ийнхvv эмэгтэйчvvдийн эдийн засгийн эрх зєрчигдєж, нас хvйсээр ялгаварлан гадуурхсан жишээг сєрєг илтгэлд дурьсан тул уг асуудалд Нийгмийн хамгаалал, хєдєлмєрийн яам даруй арга хэмжээ авчээ.Тэд элч тєлєєлєгчєє тухайн орон нутагт илгээн асуудлыг газар дээр нь шалган шийдвэрлэж, энэ тухайгаа ЭЯГБХУТК-ийн хэрэгжилтийг хянах vндэсний сvлжээний тєвд эргэж мэдээлсэн байна.

Дээр дурьдсанчлан хvний эрх амьдралын олон хvрээнд зєрчигдсєєр байгаа боловч Засгийн газар олон улсын гэрээ, хэлэлцээрээр хvлээсэн vvргээ биелvvлэхэд хєшvvн хойрго хандсаар байна. Засгийн газар нэгэнт олон улсын гэрээний зарчмыг дагаж мєрдєхєєр vvрэг авч, нэгдэн орж соёрхон баталсан л бол авсан амлалтаа хэрэгжvvлэн биелvvлэх шаардлагатай болно. Зєвхєн гарын vсэг зурж соёрхон батлаад орхих бус хvлээсэн vvргээ биелvvлж, бодитойгоор хэрэгжvvлэхэд хvчин чармайлт гаргаж ажиллах ёстой. Гэрээнд нэгдэн орохдоо энэхvv єндєр vvрэг хариуцлагаа ухамсарласан байх ёстой. Тийм ч учраас хvний эрхийг хангах vйлсдээ тєрийн бус байгууллагуудыг хvчтэй хэрэгсэл болгон ашиглах нь vр дvнтэй арга хэмжээ болно гэж vзэж байна.