МОНГОЛ УЛС ДАХЬ ХYНИЙ ЭДИЙН ЗАСГИЙН

ЭРХИЙН БАЙДАЛ

Д.Нармандах

МYЭ-vvдийн холбооны дэд ерєнхийлєгч

Ноёд, хатагтай нар аа!

Хvний эрхийг хамгаалах талаар vйл ажиллагаа явуулдаг тєрийн бус байгууллагуудын анхдугаар чуулга уулзалтанд МYЭ-vvдийн холбооны тєлєєлєгчийг оролцохыг урьж улмаар илтгэл тавих бололцоо олгосон явдалд талархаж байгаагаа "Эрх зvйн шинэчлэлийг дэмжих хуульчдын тєв"-ийн удирдлага болон зохион байгуулагчдад хандаж илэрхийлэхийг зєвшєєрнє vv.

Миний илтгэлийн сэдэв хvний эдийн засгийн эрхийн тухай боловч НYБ-аас тодорхойлсон олон эрх нь "Хvний эрх" гэсэн нэгдмэл нэг шинж тєлєвтэй гэдгийг иш vндэс болгож эдийн засгийн эрхийн асуудлыг бусад эрхтэй харилцан хамааралтайгаар авч vзнэ.

Нэг.Хvний эрхийн гурван vе, тэдгээрийн харилцан холбоо, хамаарал

Хvний эрхийн тухай нэлээд цогц vзэл баримтлал 18 дугаар зуунд бvрдэж бий болсон бєгєєд тэр нь Америкийн тусгаар тогтнолын тунхаглал болон Францын иргэний ба хvний эрхийн тунхаглалд илэрхийлэгдсэн байдаг гэж ихэнхдээ тооцдог. Гэвч хvний эрхийн vндсэн элементvvд нэлээд эрт дээр vеэс улс орнуудын нийгэм, эдийн засаг, соёлын салшгvй хэсэг байсаар ирсэн нь маргаангvй.

Иргэний болон улс тєрийн эрх, эрх чєлєєнд vндэслэгдсэн хvний эрхийн vзэл баримтлал 18 дугаар зуунд бий болсны дараа эдийн засаг, нийгэм, соёлын эрхийн асуудлууд аажмаар тавигдах болсон байна.

Сvvлийн жилvvдэд бvх хvн тєрєлхтний хууль ёсны хvсэл эрмэлзэл болох энхтайван, тогтвортой хєгжлийн асуудлыг дэлхийн улс орнуудад улам бvр єргєн хvрээнд хvлээн зєвшєєрєх болсон байна. Иймд хvний эрхийн гурван vеийн тухай нэлээд дэлгэрсэн vзэл санааг энд дурдах нь чухал юм.

Хvний эрхийн нэгдvгээр vе нь "сєрєг хэлбэрээр томъёологдсон эрх" буюу Хvний эрхийн тvгээмэл тунхаглалын 2-оос 21 дvгээр зvйлд тусгагдсан иргэний болон улс тєрийн эрх юм. Эдгээр эрх нь хvний эрх чєлєєг аливаа байдлаар хязгаарлах явдлаас хамгаалах vvрэг, зорилготой.

Хоёрдугаар vеийн эрхэд "эерэг хэлбэрээр томъёологдсон эрх" буюу Хvний эрхийн тvгээмэл тунхаглалын 22-оос 27 дугаар зvйлд тусгагдсан, нийгмийн шударга ёс, амьжиргааны боломжийн тvвшин, нийгмийн амьдралд оролцох эрхийг хангахад чиглэгдсэн эдийн засаг, нийгэм, соёлын эрхийг хамааруулдаг байна.

Гуравдугаар vеийн эрх гэдэг нь “хамтын” эрх юм. Энэ эрхийг дээр дурдсан тунхаглалын 28 дугаар зvйлд “Хvн бvр энэ Тунхаглалд заасан эрх, эрх чєлєєг бvрэн эдэлж болохуйц тийм нийгмийн байгууламж болон олон улсын дэг журамд аж тєрєх эрхтэй” гэж цухас дурдсан байдаг.

Аж vйлдвэр хєгжсєн орнуудад хvний эдийн засаг, нийгэм, соёлын эрхийг хангах талаар их амжилтанд хvрсэн нь илэрхий. Хєгжиж буй улс орнуудын хувьд нийгэм, эдийн засгийн хєгжлийн хоцрогдлыг арилгах арга замыг чухамхvv хvний эрхийн гуравдугаар vетэй холбон авч vзэж олон улсын хэмжээнд шударга дэг журам тогтоох, бvс нутаг, дэлхийн тvвшинд тогтвортой хєгжлийг хангахыг шаардах болсон.

Даяарчлалын єнєєгийн нєхцєлд хvний эрхийн гурван vеийн харилцан хамаарлыг илvvтэй хvлээн зєвшєєрєх болсныг анхаралдаа авах нь чухал юм. Энэ нь хvний эрхийг хамгаалах талаар ажилладаг тєрийн бус байгууллагуудаас єєрсдийн vйл ажиллагааг микро, мезо, макро тvвшинд нягтлан vзэж тулгамдсан асуудалд хvний эрхийн нэгдмэл байдал талаас хандаж байхыг шаардаж байна.

Иргэний болон улс тєрийн эрх,эдийн засаг,нийгэм, соёлын эрхийг бvрэн эдэлж болохуйц олон улсын дэг журам тогтоох талаар Монголын тєрийн бус байгууллагууд дуу хоолойгоо нэгтгэж хамтран ажиллах нь чухал байна.

Манай улс 1991 онд ОУВС, Дэлхийн банк, Олон улсын хєгжлийн нийгэмлэг, Олон улсын санхvvгийн корпорацийн гишvvнээр элссэн. Эдгээр байгууллагатай хамтран ажилласны vр дvн ямар байдалтай байна вэ гэдгийг авч vзвэл макро эдийн засгийн тогтворжилтын зорилтууд хэрэгжсэн боловч тvvний vр шимийг хvн бvр хvртэж чадаагvй, ядуурлыг бууруулж чадаагvй хэвээр байна. Ядуурлыг бууруулах vндэсний хєтєлбєр гаргаж барагцаалбал хvн амын 1/3-тай тэнцvv байсан ядуурлын тvвшинг 10 хувь болгож багасгах зорилт дэвшvvлж ажилласан боловч энэ нь биелэгдээгvй.

1991-2001 онд тєгрєгийн ханш 256 дахин суларч, эдийн засгийн єсєлт удаашран ажилгvйдэл нэмэгдэж амьжиргааны єртєг 226 дахин єсєж ядуурал нэмэгдэв.

Цалин, тэтгэвэр амьжиргааны єртгийн єсєлтєєс 2 - 2,5 дахин хоцорсноос болж хvн амын дийлэнх олонхи нь орлогын ядууралд нэрвэгдэж байна.

Ажилгvйдлийн тvвшин Yндэсний статистикийн газраас зохион байгуулсан хvн ам, орон сууцны тооллогын дvнгээр бол 17,5 хувьтай байна.

Ядуу буурай манай улсын хувьд инфляцийг тогтоон барих зорилгоор нийт эрэлтийг хэт хязгаарлах нь ажилгvйдэл, ядуурлыг улам нэмэгдvvлж, унасан эдийн засгаа єєрийн хvчээр сэргээх боломжийг хумьж зєвхєн гадаадын зээл тусламжийг харахад хvргэж байна.

Манай улсын авч ашигласан гадаадын зээл нь валютын ханшийг хєєрєгдєн, дотоодын хадгаламжийг бууруулж, импорт орлох болон экспортын бvтээгдэхvvний vйлдвэрлэлийн єрсєлдєєнийг сааруулан, єрийн дарамтыг нэмэгдvvлж бvхэлд нь авч vзвэл эдийн засгийн єсєлт, ядуурлын бууралтад дорвитой нєлєє vзvvлээгvй байна.

Иймд ОУВС болон Дэлхийн банктай тохиролцон боловсруулсан “Ядуурлыг бууруулах стратегийн завсрын баримт бичиг”-ийг “бvрэн баримт бичиг” болгож боловсруулахад YЭ-vvд, тєрийн бус байгууллагуудын оролцоо, нєлєєлєл туйлын чухал байна.

МYЭ-vvдийн холбоо нь энэ оны 3 дугаар сарын 29-нд ОУВС, Дэлхийн банкны захирлын зєвлєлvvдэд Монгол Улс дахь суурин тєлєєлєгчдєєр нь дамжуулан дараахь саналуудыг тавиад байна.

1.Монгол Улсын Засгийн газартай зєвшилцєж тохиролцсон бодлогынхоо ядууралд vзvvлж буй vр нєлєєнд дvн шинжилгээ хийж Монгол Улсад єєрсдийн явуулж буй бодлого, vйл ажиллагааг дахин хянаж vзэх.

2. Монгол улсын эдийн засгийн єсєлтийн хурдцыг 2005 онд гэхэд 8-9 хувьд хvргэх боломжийг Засгийн газартай хамтран судалж, хэрэгжvvлэх.

3. Гадаад орчны болон байгалийн гамшгийн эрсдэлийн сан байгуулах, удирдлагын тогтолцоог боловсронгуй болгоход туслалцаа vзvvлэх.

4. Хувийн хэвшлийн хєрєнгє оруулалтыг дэмжихийн тулд Засгийн газраас эрчим хvч, усан хангамж гэх мэт дэд бvтцийн зарим салбар, боловсрол, эрvvл мэнд, хоол хvнс, тэтгэвэр, тєрийн албан хаагчдын цалин зэрэг хvний нєєцийн чиглэлээр оруулах хєрєнгє оруулалтаа нэмэгдvvлэхийг дэмжсэн vйл ажиллагаа явуулах.

5. Ядуучуудад vйлчлэх, нэн ядуу иргэдэд туслах болон хєдєєгийн хєгжлийг дэмжих хєрєнгийн эх vvсвэр хєгжлийн албан ёсны туслалцаанд бага хувь эзэлж байгаад дvгнэлт хийж зээлийн бодлогодоо засвар, єєрчлєлт оруулах.

6. Дэлхийн худалдааны байгууллагын хvрээнд vндэсний vйлдвэрлэл, зах зээлээ хамгаалах манай улсын эрх ашиг сонирхлыг хvлээн зєвшєєрєх.

Эдийн засгийн єсєлтийг хангах vйл явцыг хvн амын амьдралын тvвшинг дээшлvvлэх, ажилгvйдэл, ядуурлыг бууруулах асуудалтай хамтад нь шийдвэрлэх шинэ чиг хандлагаар ажиллахыг ийнхvv эдгээр байгууллагад санал болгосноор олон улсын санхvv, эдийн засгийн шударга дэг журам бий болгохыг шаардаж буй улс орнуудын хєдєлмєрчид, YЭ-vvдтэй эв санааны нэгдэлтэй байгаагаа илэрхийлсэн билээ.

Хоёр. Эдийн засгийн эрх, Монгол дахь хандлага

Манай улс 1974 онд “Эдийн засаг, нийгэм, соёлын эрхийн тухай олон улсын пакт”-ад нэгдэн орсноор хvний эдийн засгийн дараахь эрхийг хvлээн зєвшєєрсєн юм:

· …хєдєлмєрлєх эрхийг хvлээн зєвшєєрч, энэ эрхийг хэрэгжvvлэхэд чиглэсэн зохистой алхам хийх /6 дугаар зvйл/

· …хvн бvр хєдєлмєрлєх шударга, аятай таатай нєхцєлєєр хангагдах эрхийг хvлээн зєвшєєрєх /7 дугаар зvйл/

· Хvн бvр эдийн засаг, нийгмийн эрх ашгаа хамгаалан хэрэгжvvлэхийн тулд vйлдвэрчний эвлэлvvдийг байгуулах… эрхтэй /8 дугаар зvйл/

· ….хvн бvрийн болон тvvний гэр бvлийн хvрэлцээтэй хоол хvнс, хувцас, орон сууцыг оролцуулан амьдралын хvрэлцээтэй тvвшинд амьдрах, амьдралынхаа нєхцєлийг байнга сайжруулах эрхийг нь хvлээн зєвшєєрч, …энэ эрхийг ханган хэрэгжvvлэх зохистой арга хэмжээ авна. /11 дvгээр зvйл/

Дээр дурдсан эрхээс хєдєлмєрлєх аятай нєхцєлєєр хангуулах эрх л манай улсын Yндсэн хуульд шууд тусгагдаж хvлээн зєвшєєрєгдсєн байдаг.

Хvн бvр эдийн засаг, нийгмийн эрх ашгаа хамгаалан хэрэгжvvлэхийн тулд vйлдвэрчний эвлэлvvдийг байгуулах эрх нь “Иргэний болон улс тєрийн эрхийн тухай олон улсын пакт”-ын 22 дугаар зvйлд мєн тусгагдсан байдаг. Манай улс энэ пактад 1974 онд, тvvний хавсралт протоколд 1991 онд тус тус нэгдсэн юм. Тєрєєс энэхvv эрхийг хангах vvрэгтэй боловч зарим аж ахуйн нэгж, байгууллага, ялангуяа хувийн хэвшил, vvний дотор гадаадын хєрєнгє оруулалттай зарим vйлдвэр, компанид энэ эрх хангагдахгvй байна.

YЭ-vvд нь эдийн засгийн эрх, ашиг сонирхлыг хамгаалах тєдийгvй тэдгээрийг хэрэгжvvлэх vvрэгтэй гэдгийг зарим ажил олгогч ойлгохгvй байгаагаас эдийн засгийн ашиг сонирхол хэрэгжvvлэх vvргийг єєртєє бvрэн авдаг тохиолдол ч гарч байна.

Өмчлєх, хувийн ємчтэй байх, хувийн аж ахуй эрхлэх зэрэг хvний эрхийг сэргээсэн нь зах зээлийн эдийн засгийн харилцаанд гарсан єєрчлєлтийн гол цєм, Yндсэн хуулийн шинэчлэлийн хамгийн чухал хэсгийн нэг болсон боловч тvvнтэй салшгvй холбоотой хєдєлмєрлєх эрхийн асуудал Yндсэн хуульд тодорхой тусгагдаагvй юм.

Yндсэн хуульд иргэний эдийн засгийн эрх, ашиг сонирхолтой холбоотой дараахь заалтууд тусгагдсан байна.

· Тєр нь нийтийн болон хувийн ємчийн аливаа хэлбэрийг хvлээн зєвшєєрч, ємчлєгчийн эрхийг хуулиар хамгаална.

· Өмчлєгчийн эрхийг гагцхvv хуульд заасан vндэслэлээр хязгаарлаж болно.

· Бэлчээр, нийтийн эдэлбэрийн ба улсын тусгай хэрэгцээнийхээс бусад газрыг зєвхєн Монгол Улсын иргэнд ємчлvvлж болно. Энэ нь газрын хэвлийг ємчлєхєд хамаарахгvй.

· Иргэний туурвисан оюуны vнэт зvйл бол зохиогчийнх нь ємч, Монгол Улсын vндэсний баялаг мєн.

· Хvнийг … хєрєнгє чинээ, эрхэлсэн ажил, албан тушаалаар нь ялгаварлан гадуурхаж vл болно.

· Хєдлєх, vл хєдлєх хєрєнгє шударгаар олж авах, эзэмших, ємчлєх, єв залгамжлуулах эрхтэй.

· Хувийн ємчийг хууль бусаар хураах, дайчлан авахыг хориглоно. Тєр, тvvний эрх бvхий байгууллага нь нийгмийн зайлшгvй хэрэгцээг vндэслэн хувийн ємчийн эд хєрєнгийг дайчлан авбал нєхєх олговор, vнийг тєлнє.

· Ажил мэргэжлээ чєлєєтэй сонгох, хєдєлмєрийн аятай нєхцєлєєр хангуулах, цалин хєлс авах, амрах.

· Хувийн аж ахуй эрхлэх эрхтэй.

· Хэнийг ч хууль бусаар албадан хєдєлмєрлvvлж болохгvй.

· …хуульд заасан бусад тохиолдолд эд, мєнгєний тусламж авах эрхтэй.

· Иргэд тєрєєс тавих шаардлагад нийцсэн хувийн сургууль байгуулан ажиллуулж болно.

· Соёл, урлаг, шинжлэх ухааны vйл ажиллагаа явуулах, бvтээл туурвих, vр шимийг нь хvртэх эрхтэй.

· Улс тєр, эдийн засаг, нийгэм, соёлын амьдрал, гэр бvлийн харилцаанд эрэгтэй, эмэгтэй тэгш эрхтэй.

· …бусдын хууль бусаар учруулсан хохирлыг нєхєн тєлvvлэх…эрхтэй.

Гурав. Хєдєлмєрлєх эрхийн хэрэгжилт

Монгол Улсын 2000 оны хvн ам, орон сууцны тооллогын дvнгээс vзвэл 15 ба тvvнээс дээш насны хvн ам 1524,4 мянга байснаас 944,1 мянга нь буюу 62 хувь нь эдийн засгийн идэвхтэй хvн ам байв. Эдийн засгийн идэвхтэй хvн амын 779,2 мянга нь хєдєлмєр эрхэлдэг, 164,9 мянга нь ажил хайж байгаа ажилгvйчvvд байсан бєгєєд ажилгvйдлийн тvвшин 17,5 хувьд хvрчээ.

Эдийн засгийн идэвхгvй хvн ам 580,3 мянга байсны дотор тохирох ажил олдохгvй байгаа гэсэн 90,4 мянган хvн байв. Ажил эрхлээгvй байгаа эдгээр хvмvvсийг дээр дурдсан 164,9 мянган ажилгvйчvvд дээр нэмж тооцоолбол нийт ажилгvйдлийн тvвшин 25 хувьд хvрч байна.

Гэтэл 2000 онд Хєдєлмєр эрхлэлтийн албанд 38,6 мянган хvн бvртгvvлсэн нь нийт ажилгvйчvvдийн 15 орчим хувьтай тэнцvv байна. Бvртгэлтэй ажилгvйчvvдээр тооцоолсон ажилгvйдлийн тvвшин 5 хувь байв.

Хєдєлмєр эрхлэлт олон хэв шинжтэй боллоо. Дээр дурдсан хvн амын тооллогын vеэр хєдєлмєр эрхэлж буй 779,2 мянган хvний 321,4 мянга нь гэрээгээр ажиллагч, 10 мянга нь ажил олгогч, 243,2 мянга нь хувиараа хєдєлмєр эрхлэгч, 197,5 мянга нь гэр бvлийн бизнест цалин авахгvй оролцогч, 3,7 мянга нь хоршооны гишvvн, 3,4 мянга нь бусад хэлбэрээр хєдєлмєр эрхэлдэг гэж хариулжээ.

Сvvлийн жилvvдэд мал аж ахуйн салбар, хот суурин газар дахь албан бус сектор, ганзагын наймаа, гадаадад гарч ажиллах явдал амьдрах арга замын хувьд нэлээд ач холбогдолтой байсан нь одоо ч хэвээр байна.

Ажил мэргэжлээ чєлєєтэй сонгоход ямар саад бэрхшээл учирч байгааг судалсан хvний эрхийн тєлєв байдлын судалгааны дvнгээс vзэхэд нийслэлийн хэмжээнд тулгарч байгаа гол бэрхшээл нь нэгдvгээрт, ажилд ороход танил тал хардаг /18,9 хувь/, хоёрдугаарт, цалин бага /14,4 хувь/, гуравдугаарт, мэргэжилгvй /11,2 хувь/ гэсэн шалтгаанууд байна. Мєн шинээр ажилд ороход ажил олгогчид хахууль авдаг /10,0 хувь/, нас, хvйсээр ялгаварладаг /5,6 хувь/ зэрэг нэлээд ноцтой шалтгаанууд хvний уг эрхийн зєрчлийн vндэс болжээ.

Ажил мэргэжлээ чєлєєтэй сонгоход учирч буй бас нэг саад бэрхшээл нь иргэд тvр буюу байнга оршин суух газраа сонгох эрхээ эдлэхэд учирч буй хvндрэлтэй холбоотой байна.

Хєдєлмєрлєх шударга, аятай таатай нєхцєлєєр хангагдах эрх нь цалин хєлсийг шударгаар тогтоох, хєдєлмєрчин хvн, тvvний гэр бvлийн гишvvд хангалттай амьдрах боломж олгохуйц шан хєлс авах, аюулгvй байдал, эрvvл ахуйн шаардлагад тохирсон ажлын нєхцєл бvрдvvлэх, гагцхvv ажилласан хугацаа, мэргэшилд vндэслэн зохих ажилд дэвших адил бололцоог хvн бvрт олгох, амрах, зав чєлєєтэй байх, ажлын цагийг зохистойгоор хязгаарлах, ээлжийн амралтыг нєхєх олговортойгоор эдлvvлэх, баяр ёслолын єдєрт цалин хєлс олгох зэргийг хамаардаг. Хvний эдгээр эрх зєрчигдєх явдал нэлээд тvгээмэл байна. Цалин хєлс амьдралд хvрэлцэхгvй байгаагийн зэрэгцээ хєдєлмєрийн аюулгvй ажиллагаа, эрvvл ахуйн наад захын шаардлага хангахгvй ажлын байранд хvмvvсийг ажиллуулдаг, єдєрт 9-12 цагаар ажиллуулаад илvv цагийн хєлс олгодоггvй гэх зэрэг зєрчил гарсаар байна.

Хvн бvр эдийн засаг, нийгмийн эрх ашгаа хамгаалан хэрэгжvvлэхийн тулд vйлдвэрчний эвлэл байгуулах, хамтын гэрээ, хэлэлцээр байгуулах эрх зарим аж ахуйн нэгжид хэрэгжихгvй байна. Сvvлийн vед хєдєлмєрийн гэрээг Иргэний хуульд заасан ажил гvйцэтгэх, хєлсєєр ажиллах гэрээ болон тvрээсийн гэрээгээр солих явдал гарч байна. Энэ нь ажиллагчид YЭ байгуулах, хамтын гэрээ, хэлэлцээр байгуулах, ажил хаялт зохион байгуулах зэргээр хєдєлмєрийн хамтын харилцаанд орох эрхийг хязгаарлах шинжтэй байна.

Ажил олгогчид хамтын гэрээнээс тєдийгvй хєдєлмєрийн гэрээнээс зайлсхийх vндсэн дээр хєдєлмєрийн тєлєвшсєн харилцаа, хєдєлмєрийн хууль тогтоомжийг зєрчих хандлага гарч байгааг эл байдал харуулж байна.

Ажилд авах, халах vед нас, хvйс, хєрєнгє чинээ, улс тєрийн vзэл бодлоор ялгаварлан гадуурхах, давуу тал бий болгох явдал гарсаар байна.

ОУХБ-аас гаргасан, Монгол Улсын нэгдэж орсон 13 конвенцийн заалтыг хэрэгжvvлэх механизм гvйцэд бvрдээгvй, хууль хэрэглэгчид конвенцийн заалтуудыг практикт мєрддєггvй байдал ажиглагдаж байна.

Хєдєлмєрлєх эрхийг хангах хvрээнд дараахь vйл ажиллагаа явуулах нь чухал байна.

· Хєдєлмєр эрхлэлтийн болон хєдєлмєрийн зах зээлийн идэвхитэй бодлого явуулах

· Ажилгvйдлийг бууруулах урт хугацааны хєтєлбєрт нэмэлт, єєрчлєлт оруулж хэрэгжvvлэх

· Хєдєлмєр эрхлэлтийг дэмжих богино хугацааны хєтєлбєрийг боловсруулан гаргаж хэрэгжvvлэх

· Хувьчлалд хамрагдах vнэ цэнэтэй аж ахуйн нэгжvvд болон бусад vйлдвэр, байгууллага, тvvнчлэн тєрийн байгууллагуудад хийгдэх бvтцийн єєрчлєлт, удирдлага, зохион байгуулалтын шинэчлэлд зохицуулан шинэ ажлын байр бий болгох, мэргэжил олгох, давтан сургах арга хэмжээ авах

· Yр ашигтай хєрєнгє оруулалтыг нэмэгдvvлж ажлын шинэ байр бий болгохын тулд:

- Ядуурлыг бууруулах стратегийн бvрэн баримт бичигт эдийн засгийн єсєлтийг хангах бодлогын зэрэгцээ хєдєлмєр эрхлэлтийг нэмэгдvvлэх болон ядуурлыг бууруулах бодлогыг нарийвчлан тусгаж олон улсын санхvvгийн байгууллагуудын дэмжлэг туслалцааг авах

- Санхvvгийн эх vvсвэрийг vр ашигтай бус эсвэл vр ашгаа ойрын хугацаанд єгєхгvй хєрєнгє оруулалтад зарцуулж байгааг хянан vзэж дотоодын нєєцийг арвилан хэмнэх арга хэмжээ авах

- Гадаадын хєрєнгє оруулалтын дvнд олсон орлогын зохих хэсгийг дахин хєрєнгє оруулалт хийхэд ашиглах явдлыг дэмжих

· Хєдєє аж ахуйн салбарт vр бvтээлтэй хєдєлмєр эрхлэлтийг єргєжvvлэх арга хэмжээ авах

· Орон сууцны барилга, байгууламж, нийтийг хамарсан ажил зэрэг хєдєлмєр зарцуулалт ихтэй аргыг тухай бvр хэрэглэх

· ОУХБ-ын “Албадан хєдєлмєрийн тухай” 1930 оны 29 дvгээр конвенци, “Албадан хєдєлмєрийг устгах тухай” 1957 оны 105 дугаар конвенцид нэгдэн орох

· Ажил мэргэжлээ чєлєєтэй сонгоход нас, хvйс, бие бялдрын онцлог, хєрєнгє чинээ, vзэл бодлоор ялгаварлан гадуурхах, ажилд авахад давуу байдал тогтоох, хахууль авах явдалтай тэмцэх

· Тvр болон байнга оршин суух газраа сонгох эрхийг хязгаарлаж буй иргэдийн тєлєєлєгчдийн Хурал, Засаг дарга нарын тогтоол, шийдвэрийг хянан vзэж єєрчлєлт оруулах

· Yйлдвэрлэл, vйлчилгээ эрхэлж буй аж ахуйн нэгж, байгууллагуудад тахир дутуу, одой иргэдийг ажиллуулах явдлыг хєхиvлэн дэмжих

· Гадаад оронд хєдєлмєр эрхэлж буй Монгол иргэдийн хєдєлмєрлєх эрх ашиг сонирхлыг хамгаалах асуудлыг тухайн улсын эрх бvхий байгууллагатай гэрээ, хэлэлцээр байгуулах замаар шийдвэрлэх

· Мэргэжлийн сургалт-vйлдвэрлэлийн тєвєєр эзэмшvvлэх мэргэжил, мэргэшил олгох сургалтын тоо, цар хvрээг нэмэгдvvлж єргєжvvлэх, энэ талаар ажил олгогч, сургалт-vйлдвэрлэлийн тєвvvдийн хоорондын харилцаа , уялдаа холбоог сайжруулах

Хєдєлмєрлєх шударга, аятай таатай нєхцєлєєр хангах хvрээнд ажил олгогчид, YЭ-vvд, хєдєлмєрчдєєс дараахь vндсэн чиглэлээр vйл ажиллагаа явуулах шаардлагатай байна:

· Ажил олгогчдын болон YЭ-vvдийн vндэсний тєв байгууллагуудын саналыг харгалзан Засгийн газраас баталдаг хєдєлмєрийн хєлсний доод хэмжээг жил бvрийн улсын тєсєв, vндсэн чиглэл боловсруулахын ємнє буюу 7 дугаар сард шинэчлэн тогтоож хэвших.

· Хєдєлмєрийн хєлсний доод хэмжээг улсын хэмжээний цалингийн ерєнхий тvвшингийн 50 хувьд хvргэх дэс дараатай арга хэмжээ авах

· Ажиллагч єєрийнхєє болон гэр бvлийнхээ амьжиргааг хангахуйц шударга цалин хєлс авах эрхтэй болохыг ажил олгогчид хvлээн зєвшєєрч цалин хєлсний асуудлыг хамтын гэрээгээр зохицуулж хэвших

· Адил тэнцvv vнэлэмжтэй хєдєлмєрт адил цалин хєлс олгохын тулд ажил, мэргэжлийг ач холбогдол, хариуцлага гэх зэрэг шалгуур vзvvлэлтээр бvлэглэж ажиллагчдад мэргэшлийн зэрэг олгох, хєдєлмєрийн норм /стандарт/ тогтоох.

· Ажилласан хугацаа, мэргэшлийн тvвшинг vндэслэн дараагийн ажил, албан тушаалд дэвших, мэргэшлээ ахиулах адил бололцоог хvн бvрт олгох.

· Хєдєлмєрийн аюулгvй ажиллагаа, эрvvл ахуйн асуудал эрхэлсэн зєвлєлийг аж ахуйн нэгж, байгууллага бvр захиргаа , ажилчдын тєлєєлєлтэйгєєр байгуулж ажиллуулах, ажиллагчдад хєдєлмєрийн аюулгvй ажиллагааны дvрэм, журмыг танилцуулах, хэрэгжилтийг хангах хяналтын тогтолцоо бий болгох, ажлын тусгай хувцас, хамгаалах хэрэгслийн заавал байх норматив хэмжээг тогтоох.

· Хєдєлмєрийн эрvvл ахуйн талаар тавигдах шаардлагыг стандартад нийцvvлэх.

· Ээлжийн ажил, амралтын оновчтой горим мєрдєх, илvv цагаар ажиллуулах явдлыг хамтын гэрээгээр хязгаарлах, илvv цагаар болон амралт, баяр, ёслолын єдрvvдэд ажилласны хєлсийг олгох.

· Хєдєлмєрийн маргаан таслах комиссын vйл ажиллагааг тогтмолжуулах.

Эдийн засаг, нийгмийн ашиг сонирхлоо хамтран хамгаалахад хєдєлмєрчид, YЭ-vvд, тєрийн бус байгууллагуудын хамтын ажиллагааг дараахь зvйлд чиглvvлэх хэрэгтэй байна. Yvнд:

· Иргэний хєдєлмєрлєх эрхийг хангахад vйлдвэрчий эвлэл болон ажил олгогчийн гvйцэтгэх vvргийг нэмэгдvvлэх, тэдний тэгш эрхийг хангах, хамтын гэрээ, хамтын хэлэлцээрийг эдийн засгийн шийдвэр гаргах гол арга хэрэгсэл болгож хэрэглэх, эдгээр гэрээ,хэлэлцээрийн тєсєл, тооцоог ажиллагчдын болон ажил олгогчийн нэгдмэл ашиг сонирхлын vvднээс харилцан мэдээлэл солилцох vндсэн дээр бодитой тєлєвлєж хэвшvvлэх зэргээр нийгмийн тvншлэлийн зарчмыг бvх тvвшин, ялангуяа аж ахуйн нэгж, байгууллагад бэхжvvлэх.

· Хєдєлмєрийн хамтын харилцаатай шууд холбоо бvхий эвлэлдэн нэгдэж vйлдвэрчний эвлэл байгуулах, хэлэлцээ хийх, ажил хаялт зохион байгуулах эрхийг хангахын тулд:

- Ажиллагчдынхаа хєдєлмєрийн гэрээг Иргэний хуульд заасан хєлсєєр ажиллах болон бусад гэрээ болгон єєрчлєхийг хориглох

- Хєдєлмєрийн гэрээг Хєдєлмєрийн тухай хууль болон олон улсын хєдєлмєрийн хууль тогтоомж тєдийгvй хамтын гэрээ, хэлэлцээрт нийцvvлэх арга хэмжээ авдаг болох.

- Улсын тєсвийн байгууллагуудын удирдлага, санхvvжилтийн зарчмыг хувийн хэвшлийнхтэй адил болгохтой холбогдуулан Тєрийн албаны тухай тухай хууль, Шvvхийн зэрэг хуулиудад байгаа vйлдвэрчний эвлэлд эвлэлдэн нэгдэх, хэлэлцээ хийх, ажил хаялтад оролцох эрхийн хязгаарлалтуудыг хvчингvй болгох.

- Yйлдвэрчний эвлэлийг бvртгэдэг тогтолцооноос татгалзах

- Yйлдвэрчний эвлэл байгуулах эсвэл vйлдвэрчний эвлэлд элсэхийг хориглосон, vйлдвэрчний эвлэлийн дотоод хэрэгт хєндлєнгєєс оролцсон, YЭ-ийн сонгуульт ажилтныг ажлаас нь хууль бусаар халсан, дарамт, шахалт vзvvлсэн ажил олгогчид хvлээлгэх хариуцлагыг YЭ-vvдийн эрхийн тухай хуульд нарийвчлан тусгах.

· Хууль тогтоомжийн хэрэгжилтэд тєрийн байгууллагууд, хєдєлмєрийн улсын байцаагч, ажил олгогчид, YЭ-vvд болон бусад холбогдох байгууллагын зvгээс тавих хяналтыг хvчтэй болгох.

· ОУХБ-ын шинээр баталсан конвенц, зєвлємжийг Улсын Их Хуралд тухай бvр танилцуулах, Монгол Улсын нэгдэж орсон конвенцийн хэрэгжилтийг хангах механизм бий болгох.

Дєрєв.Өмчлєх, хувийн аж ахуй эрхлэх эрхийн байдал

Монгол Улсад нийтийн болон хувийн ємчийг хvлээн зєвшєєрч, ємчлєгчийн эрх, ашиг сонирхлыг хамгаалахад чиглэсэн тодорхой заалтуудыг Yндсэн хууль, Иргэний хууль /1994 оны/ болон салбарын хуулиудад тусгайлан тусгаж зохицуулсан байна.

“Тєр нь vндэсний эдийн засгийн аюулгvй байдал, аж ахуйн бvх хэвшлийн болон хvн амын нийгмийн хєгжлийг хангах зорилгод нийцvvлэн эдийн засгийг зохицуулна” гэж Yндсэн хуульд заасан боловч хоршоо, олон нийтийн байгууллагуудыг хєгжvvлэх, тэдгээрээр дамжуулан ємчийн ийм тєрєл хэлбэр, хэвшлийг дэмжихэд бага анхаарч байна.

Өмчлєгчийн эрхийг гагцхvv хуульд заасан vндэслэлээр хязгаарлах ёстой боловч тєрийн захиргааны тєв болон орон нутгийн байгууллагууд, тэдгээрийн эрх мэдэл бvхий албан тушаалтны шийдвэрээр ємчлєгчийн зарим эрхийг хязгаарлах явдал нэлээд тvгээмэл гарах болжээ.

Өнєєдєр олон зуун мянган иргэн хєрєнгийн биржээр дамжуулан 400 гаруй компанийн хувьцааг эзэмшиж буй боловч ємчлєгчийн хувьд эрхээ эдэлж чадахгvй байна. Хувьцаа эзэмшигчид компанийн тухай зохих мэдээллийг байнга бєгєєд цаг тухайд нь авч байх, нийт хувьцаа эзэмшигчдийн хуралд vр дvнтэй оролцох, санал єгєх боломжтой байх, тєлєєлєн удирдах зєвлєлтэй хариуцлага тооцож байх боломжтой байх, компанийн ногдол ашиг авах зэрэг эрхээ эдэлж чадахгvй байна. Компанийн тухай хууль, компанийн засаглалын бvтэц нь бvх хувьцаа эзэмшигчид, тvvний дотор жижиг болон гадаад хувьцаа эзэмшигчдэд эрх тэгш хандах байдлыг хангаагvй байна.

Компанид хєдєлмєрийн гэрээгээр ажилладаг ажилчин, албан хаагчид хувьцаа эзэмшигч байх эрхийг хязгаарлах болсон нь компани болон оролцогч талуудын хамтын ажиллагааг идэвхжvvлж тухайн аж ахуйн нэгжийн тогтвортой байдлыг хангахад сєрєг нєлєєлєл vзvvлэх болжээ.

Хувьцаат компанийн хувьцаа нь цєєн тооны хvмvvсийн гарт тєвлєрч, хувьцаат компанийг хязгаарлагдмал хариуцлагатай компани болгож єєрчлєн зохион байгуулах vйл ажиллагаа нэлээд эрчимжиж байна. Ийнхvv єєрчлєн зохион байгуулагдах явцад хувьцаа эзэмшигчдийн эрх, ашиг сонирхлыг хамгаалах, хяналтыг хvчтэй болгох шаардлага нэмэгдэж байна.

Иргэдийн хєдлєх хєрєнгийн нэг гол бvрэлдэхvvн хэсэг нь мєнгєн хєрєнгє бєгєєд энэ хєрєнгєє єсгєж арвижуулах, найдвартай хадгалуулах, хєрєнгє оруулалтын эх vvсвэр болгож ашиглах зэрэг эрхээ эдлэхэд хvндрэл, бэрхшээл гарсаар байна.

Yндсэн хуульд “Бэлчээр, нийтийн эдэлбэрийн ба тусгай хэрэгцээнийхээс бусад газрыг зєвхєн Монгол Улсын иргэнд ємчлvvлж болно” гэж заасан нь иргэд хамгийн найдвартай, vнэ цэнэтэй vл хєдлєх хєрєнгєтэй болж, аж ахуй эрхлэх vндэс, боломж олгохоор байгаа боловч одоо хvртэл газар хувьчлалын асуудал шийдвэрлэгдээгvй байна.

Хэдий тийм ч газар эзэмшvvлэх, ашиглуулах зєвшєєрлийг “Газрын тухай” хуулийн дагуу дvvрэг, нийслэлийн Засаг дарга нар олгож байгаа бєгєєд иргэн газар эзэмшихийн тулд 8 шат дамжлага дамжиж, наад зах нь 6 сараас доошгvй хугацаа зарцуулдаг байна.

1991 онд “Аж ахуйн нэгжийн тухай хууль” гарснаар иргэд хувийн аж ахуй эрхлэх боломж нээгдсэн бєгєєд Монгол Улсын Их Хурлаас 1995 онд “Хоршооны тухай”, “Нєхєрлєл, компанийн тухай” хуулиуд, 1999 онд “Компанийн тухай” хуулийг тус тус батлан гаргажээ.

Монгол Улсын иргэн єнєєдєр аж ахуйн нэгж байгуулах буюу байгуулахгvйгээр иргэнийхээ хувьд хувийн аж ахуй эрхлэх эрхтэй байна.Одоогийн дагаж мєрдєж буй иргэний хуульд “Иргэн хуулийн этгээд байгуулахгvйгээр аж ахуй эрхлэх нєхцєл журмыг хуулиар тогтооно” гэж заасан боловч ийм хууль гараагvй байна.

Оюуны ємчийн харилцааг Зохиогчийн эрхийн тухай хууль /1993/, Патентийн тухай хууль /1993/, Барааны тэмдэг, аж ахуйн нэгжийн нэрийн тухай /1996/, Шударга бус єрсєлдєєнийг хориглох тухай хууль /2000/, Технологи дамжуулах тухай хууль /1998/, Иргэний хууль болон яам, агентлагийн баталсан 10 орчим заавар, дvрэм, журмаар зохицуулж байна.

Монгол Улс 1979 онд НYБ-ын бие даасан тєрєлжсєн байгууллага болох Дэлхийн Оюуны Өмчийн Байгууллагад гишvvнээр элсч уг байгууллагаас батлан гаргасан оюуны ємчийн эрх зvйн зохицуулалтад хамаарах “Аж vйлдвэрийн ємчийг хамгаалах тухай” Парижийн конвенц /1985/, Патентийн хамтын ажиллагааны гэрээ /1991/ зэрэг олон улсын 30-аад гэрээний аравт нь нэгдэн ороод байна.

Хууль зvй, дотоод хэргийн яаманд бvртгэлтэй оюуны ємчийн чиглэлээр байгуулагдсан 30 орчим тєрийн бус байгууллага vйл ажиллагаагаа явуулж байна.

Гэсэн хэдий боловч оюуны ємчийн харилцаа манай улсад тєдийлєн тєлєвшєєгvй хэвээр байна. Оюун санааны салбарт чєлєєт байдал бий болсон боловч энэхvv хvрээний нийгмийн харилцааг зохицуулах практик ажил хоцрогдонгуй хэвээр, оюуны ємчийн эрхийг зєрчих явдал єссєєр байна.

Иргэдийн ємчлєх, хувийн аж ахуй эрхлэхтэй холбогдсон асуудлаар тєрийн бус байгууллагууд юуны ємнє дараахь чиглэлд анхаарч ажиллавал зохино. Yvнд:

· Тєрийн ємчийг хувьчлан авч буй иргэний эрхийг салбарын хууль тогтоомжид нарийвчлан тусгах

· Сууц ємчлєгчдийн эрх ашгийг хамгаалах талаар сууц ємчлєгчдийн холбоодын vйл ажиллагааг идэвхжvvлэх , зохион байгуулалтын бvтцийг нь боловсронгуй болгох, сууц ашиглалтын талаарх гэрээний vндэслэлийг сайжруулах

· Орон сууцны барилга барихад зориулан олгох гэж буй зээлийн хvvг бууруулах

· “Газрыг иргэдэд ємчлvvлэх тухай” хууль гаргаж хэрэгжvvлэх

· Иргэний шинэ хуулийн талаар сургалт, сурталчилгаа явуулах

· Арилжааны банкуудын тєрийн мэдэлд буй хувьцааг аль болох тvргэн хувьчлах

· Арилжааны банкуудын тогтвортой vйл ажиллагааг хангах, Монголбанкнаас тавьж буй шалгуур vзvvлэлтvvдийг хангаж буй эсэхэд тавих мэргэжлийн хяналт шалгалтыг сайжруулах

· Засгийн газрын бондыг иргэдэд худалдах

· Өмчлєгчийн эрхийг хязгаарласан шинжтэй тєрийн захиргааны тєв ба орон нутгийн байгууллагууд, тэдгээрийн эрх мэдэл бvхий албан тушаалтны гаргасан тогтоол, тушаал, шийдвэрvvдийг хянан vзэж, шаардлагатай бол хvчингvй болгох.

· Хоршоо, олон нийтийн байгууллагууд зэрэг тєрийн бус , нийтийн ємчийн хэвшлийн хєгжлийг дэмжих арга хэмжээ авах

· Хувьцаа эзэмшигчид, тvvний дотор жижиг болон гадаад хувьцаа эзэмшигчдэд эрх тэгш хандах байдлыг хангах єєрчлєлтийг “Компанийн тухай” болон бусад холбогдох хуульд оруулах

· Хувьцаа эзэмшигчид мэдээлэл авах, хувьцаа эзэмшигчдийн хуралд vр дvнтэй оролцох, тєлєєлєн удирдах зєвлєлд хяналт тавих боломжтой байх, компаниас ногдол ашиг авах зэрэг эрхийг хангахын тулд компани, тєр болон хувьцаа эзэмшигчдийн хамтын ажиллагааг єргєжvvлэх

· Yнэт цаасны хорооны бvрэлдэхvvнд жижиг хувьцаа эзэмшигчдийн тєлєєллийг оруулах

· Ажилчин, албан хаагчид компанийхаа хувьцаа эзэмших хєтєлбєрvvдийг боловсруулан гаргаж хэрэгжvvлэх

· “Иргэд хуулийн этгээд байгуулахгvйгээр аж ахуй эрхлэх тухай” хуулийн тєслийг боловсруулж батлуулах

· Компанийн засаглалыг бэхжvvлэх хєтєлбєрийг ХК, ХХК бvр боловсруулж хэрэгжvvлэх

· ХК ба ХХК-иудын єєрийн хєрєнгийн доод хэмжээг нэмэгдvvлэх, ХК-иас ХХК болон єєрчлєн зохион байгуулагдаж буй компаниудын vйл ажиллагаанд тавих хяналтыг сайжруулах чиглэлээр “Компанийн тухай” хуульд зохих нэмэлт, єєрчлєлт оруулах.

· Компанийн санхvv, эдийн засгийн vйл ажиллагаанд бvртгэлээр тавих хяналтыг сайжруулах, анхан шатны нягтлан бодох бvртгэлийн хєтлєлтийг боловсронгуй болгох, нягтлан бодох бvртгэлийн олон улсын стандарт нэвтрvvлэх, хєндлєнгийн хяналт, шалгалтыг тогтмолжуулах.

· Тєрийн албан хаагчдын аж ахуй эрхлэх эрхийг янз бvрийн шалгуураар хязгаарлаж харилцан адилгvй хуульчилсныг нийтэд нь хянан vзэж, адил тэгш хязгаарлалт тогтоох.

· Татварын дээд хэмжээг бууруулах, шатлалыг цєєрvvлэх, татварын бааз суурийг єргєтгєх замаар татварын ачааллыг бууруулах

· Татварыг бvс нутгийн ялгавартайгаар тогтоох боломжийг судлах

· Аливаа тєлбєр, хураамж, зєвшєєрлийн талаар хууль тогтоомж , тєрийн болон орон нутгийн захиргааны байгууллагаас гаргасан дvрэм, журамд тусгагдсан заалтуудыг “Аж ахуйн vйл ажиллагааны тусгай зєвшєєрлийн тухай” хуульд нийцvvлэх

· Хоршоо хєгжvvлэх нийгмийн хэмжээний хєтєлбєрийг хэрэгжvvлэх.

· Гадаадын vйлдвэрлэл, оюуны бvтээлийг авч хэрэглэх, манай vйлдвэрлэл, оюуны бvтээлийг гадаадад гаргах, ашиглах vйл явцыг эрх зvйн хувьд цэгцлэх, олон улсын эрх зvйд нийцvvлэх арга хэмжээ авах.

· Дотоодын vйлдвэрлэлийн шинэ бvтээл, бvтээгдэхvvний загвар, ашигтай загвар, барааны тэмдгvvдийг улсын бvрэн бvртгэлд хамруулах, тэдгээрийг хамгаалах, ашиглах, хэрэглэх, сурталчлах явдлыг гадаад дотоодод эрчимжvvлэх.

· Шинжлэх ухааны салбар дахь оюуны ємчийн шинэ санааг гаргасан, шинэ санааг дэлгэрvvлсэн, орчуулсан, хуулбарласан зэргийг магадлан тогтоох орон тооны бус комисс байгуулах.

· Соёл, урлагийн бvтээлvvдийг ємчлєх эрхийг баталгаажуулах ажлыг хєнгєвчлєх, шуурхай болгох.

· Компанийн маркийг ашиглан бvтээгдэхvvний vйлдвэрлэл, худалдааны лиценз, авах, олгох vйл ажиллагаа буюу franchising-ыг нэвтрvvлэх эхлэлийг тавих.

· Оюуны ємчийн чиглэлээр vйл ажиллагаа явуулдаг тєрийн бус байгууллагуудыг дэмжих, тэдгээрийн vйл ажиллагааг нэгтгэн зохицуулах

· Оюуны бvтээл ашиглагчид, vйлдвэрлэгчид, олон нийтийн мэдээллийн хэрэгсэл зэрэг томоохон институтуудыг зохиогчдын эрхийн хуульд нийцсэн гэрээгээр ажиллуулах, тvvнд тавих хяналтыг сайжруулах.

· Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт нийтэд танил болсон барааны тэмдгvvдийн албан ёсны жагсаалт гаргах, тvгээмэл болсон гэдгийг тогтоох шалгуурыг тогтоох.

Анхаарал тавьсанд баярлалаа.