МОНГОЛД VЗЭЛ БОДЛООР НЬ ЯЛГАВАРЛАН ГАДУУРХАХ ЗЄРЧИЛ

ДАЛД ХЭЛБЭРЭЭР ЯВАГДАЖ БАЙНА

Ц.Оюунгэрэл

Эрх чєлєє тєвийн гvйцэтгэх захирал

Монгол Улсын иргэдэд Yндсэн хуулиар олгогдсон улс тєрийн дараахи эрхийн хэрэгжилтийн байдал, тvvнтэй холбоотой гомдол саналуудыг ойлгохын тулд Монгол орны амьдралын зарим нэг онцлогийг зайлшгvй мэдэх шаардлагатай юм. Монгол орон нь 1,5 сая хавтгай дєрвєлжин километр газар нутагтай, 2,3 сая хvн амтай, нэг километр квадрат газар нутагт хоёр хvрэхгvй хvн ногддог, хvн амын нягтрал багатай улс орон юм. Хvн амын гуравны нэг орчим нь нийслэл Улаанбаатарт суурьшдаг. Yлдсэн хэсэг нь єргєн уудам газар нутагт цєєн хэмжээгээр суурьшин нутагладаг. Нvvдлийн мал ахуй эрхлэн нvvдэллэж амьдардаг малчид хєдєєгийн хvн амын ихэнхийг бvрдvvлнэ. Хамгийн олон хvн амтай аймаг болох Хєвсгєл аймгийн нэг суманд дунджаар 5000 сонгогчтой, хамгийн цєєн хvн амтай говийн аймгуудад нэг сум дунджаар 3000 сонгогчтой.

Монгол улс нь нэгдмэл улс бєгєєд 21 аймагтай. Нийслэлийн хувьд 9 дvvрэгтэй. Аймаг тус бvр суманд хуваагдана. Зарим аймгууд 4-5 сумтай байхад зарим аймгууд 24 хvртэл сумтай. Сум нь дотроо багт хуваагдах бєгєєд ихэвчлэн нэг сум 4-6 багтай байна. Нийслэлийн дvvргvvдийг хороонд хуваана. Нэг дvvрэг 6-19 хороотой.

Монгол улсад vндэсний олонхи нь монголчууд, цєєнх нь казах vндэстэн байдаг. Шашны хувьд хvн амын дийлэнх нь буддийн шашныг уламжлалт шашнаа гэж vздэг боловч єєр шашинтан болон шашингvйчvvд нэлээд бий.

Тєрийн дээд эрх мэдэл Улсын Их хуралд хадгалагдана. УИХ болон Ерєнхийлєгчийн сонгууль 4 жил тутамд явадана. Мєн орон нутгийн сонгууль 4 жил тутамд явагдана. УИХ-д олонхи болсон нам засгийн газраа бvрдvvлдэг. 1990 оны сонгуулиаас бусад тvvнээс хойшхи сонгуулиудын хувьд УИХ, Ерєнхийлєгч, орон нутгийн сонгууль тус тусдаа явагдаж ирсэн.

1992 онд батлагдсан Монгол улсын vндсэн хуулинд иргэдийн улс тєрийн эрхийг нэлээд олон заалтаар баталгаажуулсан бєгєєд Эрх чєлєє тєв нь хvний эрхийн зєрчлvvдийн талаар бvртгэл , судалгаа явуулах, ажиглалт хийх явцдаа улс тєрийн эрхийг нэлээд тvлхvv анхаарч ирсэн юм. Манай тєвєєс олон нийтэд болон гадаадын байгуулага, хувь хvмvvст хандан гаргадаг мэдээ мэдээлэл дотор улс тєрийн эрхтэй холбоотой асуудал 68 хувийг эзэлж байна. Мєн манай тєвд биеэр ирж болон утсаар зєвлєлгєє авч буй иргэдийн омдол саналын 50-аас илvv хувт нь улс тєрийн эрхтэй шууд холбоотой асуудал байдаг юм. Иймд бид єєрсдийн ажиглалтад тулгуурлан доорхи мэдээллийг эрхийн заалт тус бvрээр нь авч vзэхийг оролдлоо. Yvнд:

“Хvн бvр хууль, шvvхийн ємнє эрх тэгш байх”

Хvн бvр хууль, шvvхийн ємнє эрх тэгш байна хэмээх хуулийн заалт нь Монгол улсад ерєнхийдєє хэрэгжиж байгаа, иргэдийн нэлээд хангалттай хэмжээнд ойлгосн эрхvvдийн нэг боловч зарим дутгадал байсаар байна.Тєрийн єндєр албан тушаалтан болон улс орны эдийн засагт нєлєє бvхий компанийн удирдлагатай холбоотой хэргийн баримтууд хуулийн байгууллагаас алдагдах, хэрэгт ач холбогдолтой материалыг бvрдvvлэхдээ заргалдагч талуудын албан тушаал, хєрєнгє чинээ, танил талын хvрээнээс хамаарч хуулийн ємнє тэгш байх зарчмыг хангахгvй байна гэдэг гомдол байсаар байдаг юм. Ялангуяа танил тал, хээл хахуулийн асуудлаас болж орон нутгийн хуулийн байгууллагад хуулийн ємнє тэгш бус байдал vvсдэг тухай гомдол ихээхэн гарсаар байдаг юм. Хvн ам цєєтэй, хэвлэл мэдээллийн єрсєлдєєн байхгvй, тархай алслагдмал суурьшдаг хєдєєгийн иргэдийн хувьд энэхvv чиглэлээр зєрчил гарах нь харьцангуй олон байсаар байна.

Шvvхийн ємнє хvн бvр тэгш байх хууль зарчмын хувьд хэрэгжиж байгаа бєгєєд харин шvvхийн vйл ажиллагааны сэтгэлгээнд яллах талын давуу байдлыг илvv таашаасан хэлбэр байсаар байна. Шvvх хурлын танхимд улсын яллагчийн суудлыг ємгєєлєгчийн суудлаас єндєрлєг байрлалтай тавьсан танхимууд олон байх ба, улсын яллагч болох прокурор нь шvvх хуралд дvрэмт хувьцастай оролцдог учир иргэний тєлєєлєл, ємгєєлєгчийн статус тvvнийхтэй адил харагддаггvй учир яллах болон ємгєєлєх байр суурь шvvхийн ємнє шvvгчийн сэтгэл зvйд хангалттай нєлєєлєхvйц хэмжээнд тэгш бус байдалд байдаг.

“Хvнийг vзэл бодлоор нь vл ялгаварлан гадуурхах”

Хvнийг vзэл бодлоор нь ялгаварлан гадуурхах балмад явдал 1990 оноос ємнє Монголд тvгээмэл гарч байсан зєрчил юм. Харин 1990 оноос хойш хvнийг vзэл бодлоор нь ялгаварлан гадуурхах байдалтай улс тєрийн намууд, олон нийт, хэвлэл мэдээлэл, тєр засаг хатуу тэмцэл хийсний vр дvнд ийм байдал арилж байсан. Гэвч 2000 оны УИХ-ын сонгууль, орон нутгийн сонгууль, 2001 оны Ерєнхийлєгчийн сонгуульд vнэмлэхvй олонхийн саналыг ганц нам авч, тєрийн эрхэнд МАХН ноёрхох болсноос хойш урьдын мартагдсан энэхvv зєрчил зарим нэг хэлбэрээр илэрч эхэлсэн.

Жишээлбэл сонгуулийн дараа улс тєрийн албан хаагчаас авахуулаад, багш, эмч, манаач хvртэл тєсвийн байгууллагын бvх шатанд vзэл бодлоор ялгаварлан гадуурхсан шинжтэй халаа сэлгээ хийгдсэн байна. Ийм халаа сэлгээнд єртсєн улс тєрийн албан хаагч бус иргэд байр суурь, vзэл бодлоор ялгаварлагдсан тухайгаа Эрх чєлєє тєвд хандан гомдол гаргаж байсан. Гэвч vзэл бодлоор ялгаварлан ажлаас халах явдал нь єнгєн дээр ил тод байдаг vзэгдэл бус, харин ингэж ажаас халахын тулд єєр шалтаг шалтгаан хэрэглэх нь тvгээмэл байна. Жишээлбэл огт vндэслэл дурдахгvйгээр ажлаас гэнэт халах, єєр ажилд шилжvvлэх, зохион байгуулалтын єєрчлєлт хийхдээ зарим албан хаагчдын хуучин орон тоон дээр шинээр хvн авч зайлуулах, хуулинд заагаагvй vндэслэлээр ажлаас халах зэрэг орж байна. Өєрєєр хэлбэл Монголд vзэл бодлоор ялгаварлан гадуурхах явдал нэлээд тvгээмэл зєрчлийн нэг болоод байгаа тєдийгvй энэ нь далд хэлбэрээр явагдаж байна.

“Хvнийг нийгмийн байдлаар нь vл ялгаварлан гадуурхах.”

1990 оноос хойш Монголд нийгмийн байдлаар нь ялгаварлан гадуурхах vзэгдэл олон нийтийн эсэргvvцэлтэй тулгарахуйц хэмжээнд хvрч байгаагvй. Харин 1990 оноос ємнє сургууль тєгсєгчид, сонгуульд нэр дэвшигчид нь ажилчин, малчин байх нь илvv таашаагддаг, єєрєєр хэлбэл нийгмийн байдлаар ялгаварлах нь хэвийн vзэгдэл байсан. Харин єдгєє энэ байдал арилж ямар нэг мэргэжил, хєрєнгє чинээ, нийгэмд эзэлж байгаа байр байдлаараа ялгаварлагдах явдал арилсан гэхэд болно.

Гэвч сvvлийн vед хот суурин газар руу шилжин ирж байгаа хvн амын тєвлєрєл нь зохион байгуулалт, эдийн засгийн талаас нь шийдвэрлэх нэмэлт асуудлыг нэлээд хэмжээгээр хуримтлуулж байгаа ба энэ асуудлыг ямар нэг хэмжээгээр иргэний эрхийг хохироохгvйгээр шийдвэрлэх чадвар тєр засагт дутагдаж байна. Ийм учраас хvн ам олноор нэмж ирж суурьшсан хот, суурин, сум орон нутагт шинээр ирсэн иргэдийн сонгуульд саналаа єгєх, сонгогдох, ажил эрхлэх зэрэг наад захын эрх зєрчигдєж энэ нь шинээр шилжин ирсэн иргэдийг тухайн орон нутаг, хотуудад нийгмийн байдлаар нь ялгаварлан гадуурхах хэмжээнд хvрээд байгааг анхаарах цаг болсон байна.

“Шууд буюу тєлєєлєгчдийн байгууллагаараа уламжлан тєрийг удирдах хэрэгт оролцох эрх”

1990 онд анх удаагаа болсон чєлєєт сонгуулиас хойш УИХ, орон нутгийн болон Ерєнхийлєгчийн сонгуулиар дамжуулан иргэд тєрийг удирдах хэрэгт оролцож байна. Энэхvv эрх нь боломжийн хэмжээгээр хангагдаж байна гэж vзэж болох юм. Гэвч иргэдийн єєрсдийг нь хамгийн анхан шатанд шууд удирдах байгууллага болох багийн засаг даргын сонгуулийн тухайд 2000 оны орон нутгийн сонгуулиас хойшхи маргаан тасраагvй хэвээр байна. Хэд хэдэн аймаг, сум, дvvргийн багуудын засаг даргад нэр дэвшигчид иргэдээс шууд сонгогдсон боловч дээд шатны удирдлагын батламжийг авч чадаагvй байна. Энэ нь иргэд дээд шатны байгууллагын даргын vзэл бодолд нийцvvлэх хvн сонгохын тулд дахин сонгууль явуулахад хvргэж байна. Өєрсдийн байр суурь, сонголтонд хатуу зогссон иргэдийн хувьд сонгогдсон засаг даргагvй болох ч тохиолдол гарч байна. Жишээлбэл нийслэлийн нэгэн хорооны засаг дарга сонгуулиас хойш бvтэн жил хагас єнгєрч байхад єєрсдийн шууд сонгосон засаг даргагvй, зєвхєн дээд шатны удирдлагаас томилсон Засаг даргын vvрэг гvйцэтгэгчийн удирдлага дор ажиллаж байгаа юм.

Тєрийн байгууллагад сонгох, сонгогдох эрх.

Монгол улсад сайн хэрэгжиж байгаа улс тєрийн эрхvvдийн нэгэнд сонгох, сонгогдох эрх зvй ёсоор орно. 1990 оноос ємнє сонгох, сонгогдох эрх хязгаарлагдмал, сонгууль нь єрсєлдєєнгvйгээр урьдчилан бэлтгэсэн сценарийн дагуу явагддаг байх vед иргэдийн сонгох эрхийг хэрэгжvvлэх боломж хязгаарлагдмал байжээ. Гэтэл єнєєдєр сонгуульд оролцох субъектуудын тоо олширч, сонгууль бvхэн ширvvн єрсєлдєєнтэй явагдаж байна.

Сонгогдох эрхийн зєрчлийн талаархи гомдол тэмдэглэгдээгvй байгаа бєгєєд харин сонгох эрх зєрчигдєж байна гэсэн гомдол сонгууль болгоны vеэр ирсээр байдаг. Жишээлбэл сонгогчийн vнэмлэх олгох явцад зарим иргэдэд vнэмлэх олгохгvй байх, сонгогчийн нэрсийн жагсаалтанд оруулахгvй байсан тухай маргаан гомдол олноор ирдэг. Энэ нь ихэвчлэн орон нутгийн чанартай зєрчлvvд байдаг бєгєєд орон нутагт бие биенээ сайн таних, нэгнийгээ удам судар, vзэл бодлоор хvртэл сайн мэдэх оршин суугчдын зарим хэсгийг нь сонгуульд оруулахгvй гэсэн оролдлого илэрч байдаг гэсэн vг юм. Ялангуяа 2000 оны УИХ-ын сонгууль, 2001 оны Ерєнхийлєгчийн сонгуулийн vеэр ардчилсан намын гишvvд дэмжигчдэд сонгогчийн vнэмлэх олгохгvй байна гэсэн гомдол олноор ирж байсан юм. Мєн орон нутагт шинээр ирсэн оршин суугчид, оюутнуудад сонгогчийн vнэмлэх олгоогvй тухай зєрчдvvд хот суурин газарт гарсаар байна.

Сонгох эрхийн зєрчлийн бас нэг хэлбэр нь санал авах єдєр єнлєр настан, тахир дутуу иргэд, сонгуулийн хэсэгт биеэр ирж санал єгч чадахгvй иргэдээс хайрцгаар санал авах явцад ажигдагддаг зєрчил юм. Энэ нь хайрцгаар санал авах явцдаа зарим намын гишvvд дэмжигчдийг орхигдуулах явдал тохиолддог бєгєєд заримдаа тухайн сумын сонгуулийн дvнд нєлєєлєхvйц хэмжээгээр санал орхигдсон тухай гомдол гарсаар байдаг юм.

Сонгуулийн vеэр сонгох эрхийн зєрчил ажиглагдсан тойргууд нь ихэвчлэн тойргийн хороонд олон жил улиран ажилласан багт тохиолдож байгаа тухай иргэдээс гомдол ирж байгааг судалж vзvvштэй байна. Хэрэв тухайн орон нутагт байнга, улиран ажиллаж ирсэн тойргийн хорооны ажилтнууд сонгогчдын эрхийг санамсаргvй бусаар зєрчигдvvлж, ингэснээрээ сонгуулийн дvнд нєлєєлж байгаа бол энэ нь нийт дvнгээрээ сонгох эрхийн ноцтой зєрчил болох юм.

“Нийгмийн болон єєрсдийн ашиг сонирхол, vзэл бодлын vvднээс нам, олон нийтийн байгууллага байгуулах, сайн дураар эвлэлдэн нэгдэх эрх”

Нийгмийн болон єєрёдийн ашиг сонирхол, vзэл бодлын vvднэс нам, олон нийтийн байгууллага байгуулах, сайн дураар эвлэлдэн нэгдэх эрх хангалттай сайн хэрэгжиж байна. Монголд 18 нам Улсын дээд шvvхэд бvртгэлтэй байна. Мєн нийт…. тєрийн бус байгууллага Хууль зvйн яаманд бvртгэлтэй байна. Энэхvv эрхийн хэрэгжилтийн тухайд маш цєєхєн гомдол гардаг. Ихэвчлэн орон нутагт байгуулагдаж байгаа тєрийн бус байгууллагууд Хууль зvйн яаманд тєвлєрvvлэн бvртгэдэг бvртгэлийн тогтолцоог шvvмжилдэг.

“Аль нэгэн нам, олон нийтийн бусад байгууллагад эвлэлдэн нэгдсэний тєлєє болон гишvvний нь хувьд хvнийг ялгаварлан гадуурхах, хэлмэгдvvлэхийг хориглох”

1990 онд анх удаагаа олон намын тогтолцоонд шилжиж, монгол оронд том жижиг хэмжээний олон намууд vvссэн цагаас эхлэн энэхvv чухал эрхийг ямар нэг хэмжээгээр зєрчсєєр ирсэн юм. 1990 онд анх Монголын Ардчилсан Холбоог байгуулалцсан, тvvнийг дэмжсэн, тvvний гишvvнээр элссэн олон мянган хvмvvс ажлаасаа халагдах, хамт олны дунд хавчигдах, ялагварлан гадуурхагдах явдал нийгэмд єргєн хvрээтэй байсныг тэмдэглэх ёстой. Харин ажлаасаа халагдсан, ялгаварлан гадуурхагдсан анхны ардчилагчид єєрсдийн хувийн эрх ашгийн vvднээс гомдол гаргаж байгаагvй бєгєєд гомдол гаргасан ч тэдний хэргийг шvvх шударгаар авч vзнэ гэсэн баталгаа байгаагvй юм. Өнєєдєр ч Монголын ардчилсан Холбооны олон мянган гишvvд 1990 оноос хойш ажлаасаа халагдаж байсан тухайгаа, цаашид ажилтай болох ямар ч боломж байдаггvй байсан тухай дурсан ярьдаг бєгєєд амьдарлын эрхэнд Ардчилсан Холбооны гишvvн байсныгаа нууж хаах явдал єнєєдєр ч vргэлжилсээр байна.

1996 онд Ардчилсан Холбоо Эвсэл Засгийн эрхэнд гарч Монголын тvvхэнд анх удаагаа Засгийн эрх нэг намаас нєгєє намд шилжсэн. Энэ жилvvдэд тєрийн эрх мэдэл, тєрийн албаны хуваарилалт Ардчилсан Холбоо Эвслийн намууд, МАХН-д тэнцвэртэй хэмжээгээр оногдож байлаа. Хэдийгээр Ардчилсан Холбоо Эвсэл засгийн газраа дангаараа бvрдvvлж байсан ч тєрийн олон албан тушаалд МАХН-ын гишvvд хэвээр ажилаж байв. Мєн орон нутгийн тєрийн албан хаагчдын ихэнхийг МАХН-ын гишvvд бvрдvvлсэн хэвээр байв. Хэдийгээр ийм байсан ч МАХН-ын гишvvнийг ажлаас нь халсан явдлууд гарч, тєрийн албан хаагчдыг намын харъяаллаар хомроголон халж байна гэсэн гомдлыг сєрєг хvчин болох МАХН гаргаж тавьдаг байв.

Харин 2000 оны УИХ-ын сонгуульд МАХН 95 хувийн ялалт байгуулж , парламентын 76 суудлын 72-ыг авс, Ерєнхийлєгчийн сонгуульд ялалт байгуулан, 2000 оны орон нутгийн сонгуульд 99 хувиар vнэмлэхvй ялснаас хойш намын харъяаллаар ажлаас халах явдал хавтгайрч тєрийн улс тєрийн , тєрийн захиргааны, тєрийн vлйчилгээний бvх байгууллагад намын харъяаллаараа ялагварлан гадуурхагдах айдас хавтгайрсан байна. Өнєєдєр тєсвийн ямар ч албан газарт МАХН-аас єєр намын гишvvд намын харъяаллаа нуух, олон анмын батлах авч ажлын байраа “баталгаажуулах” зэрэг аргаа барсан хамгаалалт хийх болжээ. Энэ байдал орон нутагт гvнзгий даамжирч байгаа бєгєєд энэ нь орон нутгийн удирдлагын зvгээс намаар ялгаварлан гадуурхах байдал эрээ цээргvй, ил тод хэмжээнд хvрч байгаатай холбоотой юм.

Жишээлбэл Хэнтий аймгийн Засаг дарга тус аймгийн Хэрлэн сумын иргэдийн тєлєєлєгчдийн хуралд явуулсан Хэрлэн сумын засаг даргад нэр дэвшигчийг батламжлахаас татгалзсан албан бичигтээ тус сумын засаг дарга нь “…МАХН-ын гишvvн хvн байх шаардлатай” гэсэн болзол тавьсан байна. Мєн Говь Алтай аймагт гарсан тєстэй баримт бий бєгєєд тус аймгийн хувьд ийм шаардлага тавихдаа “МАХН-ын удирдах зєвлєлийн удирдамжийг vндэслэн” намын харъяаллаар ажлаас халах vйл ажиллагаа явуулжээ.

Улс тєрийн харилцаанд эрэгтэй эмэгтэй тэгш эрхтэй.

Улс тєрийн албан утшаалд нэр дэвших, сонгогдох, улс тєрийн vйл ажиллагаа явуулахад хvйсээр ялгаварлан гадуурхсан зєрчил тэмдэглэгдээгvй байна. Гэхдээ хэрэг дээрээ улс тєрд эмэгтэйчvvдийн оролцох оролцоо хvн амд эзлэх хувиасаа доогуур байгаа хэвээр байна. Хvн амын 52 хувийг эзэлдэг эмэгтэйчvvдийн парламентад эзлэх хувь 12 хувьтай байгаа ба орон нутгийн иргэдийн хурлуудад ч мєн ийм бага хэмжээтэй хэвээр байна.

Улс тєрийн намууд эмэгтэйчvvдийг улс тєрд оролцуулах талаар идэвхи санаачлагатай ажиллаж байгаа ба хамгийн сvvлийн жишээг ши татвал Ардчилсан Нам єєрийн удирдах дээд байгууллагадаа эмэгтэйчvvдийг чєлєєт бус суудалд сонгон оруулснаар 190 гишvvнтэй Yндэсний зєвлєлдєх хорооны 38 нь эмэгтэй гишvvн байх болжээ. Өмнє нь тус байгууллагад 7 эмэгтэй сонгогдож байсан байна.

Эрх баригч МАХН-ын Удирдах зєвлєлийн 11 хvний бvрэлдэхvvнд нэг эмэгтэй гишvvнтэй, Парламентын нам болох Иргэний зориг-Бvгд найрамдах намын даргаар эмэгтэй хvн ажилладаг. Цаашид уг намуудад эмэгтэйчvvдийн тєлєєллийг нэмэгдvvлэх бодлого явагдах тєлєв ажиглагдаж байна. Иргэдийн дунд тєрийн бус байгууллагаас явуулсан санал асуулгаар эмэгтэйчvvдийг улс тєрд идэхитэй оролцуулахыг 50-аас дээш хувиар дэмжсэн дvн гарсаар байна.

“Тєрийн байгууллага албан тушаалтанд єргєдєл гомдлоо гарган шийдвэрлvvлэх эрх”

Тєрийн байгууллага, албан тушаалтанд єргєдєл гомдол гаргах, шийдвэрлvvлэх эрх зєрчигдсєн тухай гомдол санал тэмдэглэгдээгvй байна. Харин гаргасан єргєдєл гомдол шийдвэрлэгдэхгvй байгаа тухай, шийдвэр нь єргєдєл гаргагчийн санаанд нийцэхгvй байгаа тухай гомдол банга ирсээр байдаг. Тєрийн байгууллага, албан тушаалтан єргєдєл гомдлыг хуулийн дагуу хуулийн хугацаанд шийдвэрлэх vvрэгтэй учир ийм гомдлуудыг барагдуулах vндэслэл хуулийн хvрээнд хангалттай байдаг. Тєр засгийн байгууллагууд ч vvнд хангалтай хяналт тавьж ажилладаг.

“Итгэл vнэмшилтэй байх, vзэл бодлоо чєлєєтэй илэрхийлэх, vг хэлэх эрх чєлєє”

Итгэл vнэмшилтэй байх, vзэл бодлоо чєлєєтэй илэрхийлэх, vг хэлэх эрх чєлєє 1990 оноос эхлэн монголчуудын хамгийн чухал эрх члєєнд тооцогдсон юм. Энэхvv эрх чєлєєг хуульчлан Yндсэн хуулиар баталгаажуулсан нь 1992 оны улс тєрийн эрхийн гол амжилтын нэг байлаа. Өнєєдєр монголчууд цуглаан жагсаал, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр єєрийн vзэл бодлыг чєлєєтэй илэрхийлэх, итгэл vнэмшлээ хамгаалах, vг хэлэх бvрэн боломжтой. Ялангуяа 1996-2000 онд олон ургальч индэр орон даяар нээлттэй байсан. Монголын Yндэсний радио, телевиз, УИХ-ын танхимын шууд нэвтрvvлгvvдээс олон vзэл бодлын дуу хоолой чєлєєтэй сонсогдох боломжтой байв.

Харин 2000 оны УИХ-ын сонгуулиаас хойш энэхvv эрхийн хэд хэдэн зєрчил бvртгэгдээд байна. Зєвхєн Эрх чєлєє тєвд бvртгэгдсэнээр дараахи зєрчлvvдийн тухай мэдээлэл интернэтээр цацагдаад байна. Yvнд:

1. 2000 онд шинээр бvрдсэн Улсын Их хурал чуулганы дєрвєн нээлтийн хугацаанд нэг ч удаа цєєнхийн гишvvдээр vг хэлvvлээгvй тухай цєєнхийн 3 намын тєлєєллєєс шvvмжилсэн.

2. УИХ-ын сонгуулийн дараа МАХН дангаараа эрх барьж эхлэнгvvт Монгол орон даяар нэвтрvvлэг цацдаг цорын ганц монополь мэдээллийн хэрэгсэл болох Yндэсний радио телевизээр vнэ тєлбєргvй нэтрvvлдэг улс тєрийн намуудын цагийг хассан ба 2001 оны 10-р сард бага хэмжээгээг сэргээсэн.

3. 2001 оны ерєнхийлєгчийн сонгуулийн vеэр сонгуулийн кампанийн талаар vзэл бодлоо телевизээр илэрхийлсэн оюутныг сургуулиас хєєсєн.

4. Сонгуулийн сурталчилгааны vеэр Ардчилсан намын нэвтрvvлгийг цензурдсан.

5. Сонгуульд нэр дэвшигчийг шvvмжилсэн хvмvvсийг бvртгэх, хуулийн байгууллагад шилжvvлэх зорилго бvхий сайн дурын байгууллага ажиллаж байсан зэрэг зєрчлvvд тэмдэглэгдсэн юм.

Yvнээс гадна ажилтныхаа vг хэлэх эрх чєлєєг хаан боохыг сануулсан заавар, удирдамжийг Хууль зvй дотоод хэргийн яамны сайд, орлогч сайд нар доод шатны албан тушаалтанд бичгээр єгч байсан баримт 2001 онд гарч байсан. Харин амаар, баримтгvйгээр тохиолдож буй иймэрхvv зєрчлийн тухай гомдол сvvлийн жилvvдэд эрс нэмэгдэж байна.

“Хэвлэн нийтлэх, тайван жагсаал цуглаан хийх эрх чєлєє”

Манай улсад тайван жагсаал цуглаан хийх эрх чєлєє бодитой хэрэгжиж байна. 1990 онд ардчилсан тогтолцоонд шилжихийн тулд тайван жагсаал цуглааныг Монголын ардчилсан холбоо, олон нийт, Монголын ардчиллын тєлєєх шинэ намууд санаачлан зохион байгуулж 40-єєс 120 мянган хvн тогтмол цуглан жагсаж байсан. 1992-1996 онуудад улс тєрийн уаардалга тавьсан уагсаал цуглааныг сєрєг намууд болон эрх баригч МАХН ч зохион байгуулж байв. 1996-2000 онд сєрєг намаас болон олон нийтийн багууллагаас цєєн хvнтэй олон хоногоор vргэлжилсэн цуглаан хийх хэлбэр ажиглагдаж байв. Харин 2000 оны сонгуулиас хойш сєрєг хvчин гурван удаа уагсаал цуглаан зохион байгуулаад байна. Өнгєрсєн 12 жилийн хугацаанд жагсаал цуглааныг хvчээр тараасан зєрчил гараагvй, жагсагчдын зvгээс цагдаагийн ажилтанд халдан зэвсэг хэрэглэсэн явдал нэг удаа гарчээ.

Хэвлэн нийтлэх эрх чєлєє харьцангуй тvвшинд хэрэгжиж байгаа боловч бодитойгоор чєлєєт хэвлэлийн хараат бус, бие даасан шатанд хvрээгvй байна.. 2000 оны 8-р сараас эхлэн Монголын Yндэсний радио телевизийн хэрэг эрхлэх газрыг Монгол улсын Ерєнхий сайд єєрийн тусгай эрх мэдэлд хамааруулан захирах болсон юм . Улс орон даяар нэвтрvvлгээ цацдаг Монголын Yндэсний радио телевиз, тvvний улс тєрийн мэдээллийн нэгж нь тєрийн шууд хяналтанд байсаар байгаагийн уршгаар мэдээллийг vнэн бодитой гэхээсээ худал хуурмаг, эрх баригчдад тааламжтай хэлбэрээр тараах дутагдал лавшарсаар, улайм цайм болсоор байна. Хамгийн сvvлийн vеийн жишээг иш татъя.

2002 оны 4 дvгээр сарын 15-ны єдєр Эрх чєлєєний талбайд болсон жагсаалын тухай Монголын vндэсний телевизээр мэдээлэхдээ уг жагсаалд 300 гаруй хvн оролцлоо хэмээн мэдээлж, зарим сонин 500 хvн гэсэн мэдээлэл цацжээ. Гэтэл бодит байдал дээр хvний тоо 6000 ба тvvнээс дээш байсан ба vvнийг гадаад дотоодын бусад хэвлэл мэдээлэл 6000, 9000, 10000 орчим байснаар мэдээлжээ.

Хэвлэн нийтлэх эрх чєлєєний талаар манайд хандан гаргаж байсан гомдлуудын дотор сэтгvvлчдийг мэдээлэл нийтлvvлснийх нь тєлєє дарамтлах, эрvvгийн ял тулгах, айлган сvрдvvлэх явдал тохиолдож байгааг тэмдэглvvлсэн байгаа. Мєн 1990 оноос ємнє нийтлvvлэх хориотой байсан бичмэл материал баримтууд нь єнєє цагт хуучирсны улмаас хэвлэлvvд нийтлэхгvй байгаа учир ахмадууд хэвлэн нийтлэх эрх чєлєєгєє бvрэн эдлэх боломжгvй байна гэсэн гомдол ирдэг.

Хэвлэлийн эрх чєлєєний тухай хуулийн дагуу хэвлэл мэдээллийн байгууллагын нийтлэлийн бодлогод тєрєєс хяналт тавих ёсгvй боловч энэ хууль зєрчигдєж байгаа тухай гомдол ирсээр байдаг. Хууль зvй дотоод хэргийн яамнаас 2000 оны 9-р сард явуулсан хэвлэл мэдээллийг хэрэгслийг кампаничлан шалгах vйл ажиллагааг тєрєєс санхvvжvvлсэн, шалгалтын комиссын удирдамжинд хэвэл мэдээллийн нийтлэлийг шалгах асуудал орсон тухайд сэтгvvлчдийн байгууллагуудаас эсэргvvцэл гарч байсан.

Манай тєвєєс 2000 онд явуулсан санал асуулгын дvнгээс vзэхэд тєрєєс хэвлэл мэдээллийг шалгах нь буруу гэж vзсэн хvмvvс, ингэж шалгах нь зєв гэж vзсэн хvнээс маш цєєн тоогоор илvv байсан юм. Yvнээс vзэхэд Монголын олон нийтийн дунд чєлєєт хэвлэл тєрєєс хараат бус байх ёстой гэсэн ойлголт бэхжээгvй, ийм ойлголт дєнгєж тєлєвших хэмжээнд яаваа ба vvнийг тєлєвшvvлэх нь цаашид хvний эрхийн байгууллагуудын зvгээс хийх гол ажлуудын нэг гэдгийг сануулсан юм.

Хэвлэл мэдээллийн нийтлэлийн бодлогыг тєрєєс хараат бус байлгах нэг хvсэлт шаардлагад хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн бvртгэлийн асуудал багтдаг. Өнєєгийн байдлаар хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийг Хууль зvй Дотоод хэргийн яаманд бvртгэж, эрхийг нь цуцалж, ингэснээрээ нийтлэлийн бодлогод нь Засгийн газраас дуртай vедээ нєлєєлєх боломж олгож байдаг. Харин сэтгvvлчдийн байгууллагууд энэ бvртгэлийг Yндсэний татварын албаар дамжуулан ашгийн тєлєє бусад байгууллага, аж ахуйн нэгжийн нэгэн адил зєвхєн татварын хяналттайгаар vйл ажиллагаа явуулахыг хvсч байгаагаа илэрхийлдэг. Гэвч одоогийн байдлаар энэхvv асуудал хуучин бvртгэлийн тогтолцоогоор явсаар байгаа ба, Yндэсний радио телевизийн статусыг олон нийтийн болгох, тvvнийг тєрийн эрх мэдлээс гаргах хууль эрхийн актыг ч Парламент батлаагvй хэвээр байна. Ийм болохоор хэвлэн нийтлэх эрх чєлєєг бvрэн хэрэгжvvлэхэд тєрийн цензур саад болсон хэвээр байна.

“Тєр, тvvний байгууллагаас хууль ёсоор тусгайлан хамгаалбал зохих нууцад хамаарахгvй асуудлаар мэдээлэл хайх, хvлээн авах эрх”

Мэдээлэл олж авах эрх хуулийн дагуу нээлттэй байгаа. Гэвч энэ эрх бvрэн хэрэгжих боломж нєхцєл муу байгаа талаар сэтгvvлчид, иргэдээс гомдол гарсаар байдаг. 2000 оны 10-р сард парламентын хуралдааныг шууд сурвалжлах боломжийг хязгаарлан, бvх сэтгvvлчдийг танхимаас гаргаж тусгай єрєєнд байрлуулсныг сэтгvvлчид єргєнєєр эсэргvvцэж зогсоосон. Одоо парлментын хуралдааныг сэтгvvлчид шууд сурвалжилж байгаа. Мєн парламентын сурвалулагч нарыг тоог 2000 оны шинэ Их хурлын хэвлэл мэдээллийн албанаас цєєрvvлсэн байна. Yндсэн хуулийн цэц болон парламент хамгийн нээлттэй ажилладаг байгууллагуудад тооцогддог ба харин Засгийн газрын хуралдаан, шvvх хуралдаан, яамдын хуралдаанд сурвалжлага хийх боломж муу, болоод єнгєрсєн асуудлаар мэдээлэл хайж олж авах боломж хязгаарлагдмал байна гэсэн гомдол гардаг.

Тєрийн байгууллага мэдээллийг зориудаар нуун дарагдуулсан тухай гомдол ирээгvй байна. Гэхдээ хууль шvvхийн байгууллагаас хавтаст хэргийн материалтай холбогдогч талууд бvрэн танилцах боломж олгохгvй байгаа тухай мэдээлэл ирж байсан юм.

Халдашгvй байх эрх

Улс тєрчид бусад иргэдийн энэг адил халдашгvй байх эрхтэй. Улс тєрийн шалтгаанаар, улс тєрийн vйл ажиллагаатай нь холбогдуулан алсан, баривчилсан, сураггvй алга болсон, хилсээр ял хvлээлгэсэн зєрчлvvд гарсан эсэх талаар сvvлийн жилvvдэд анхааран авч vзэж байна.

УИХ-ын гишvvн асан С.Зориг гэртээ балмадаар алуулсан нь улс тєрийн шалтгаантай байсан эсэхийг шvvх тогтоогоогvй байна. Олон нийтийн дунд энэ хэргийг улс тєрийн зорилгоор vйлдэгдсэн гэсэн ойлголт ихээхэн тархсан бєгєєд vvнийг 2000 оны сонгуульд идэвхитэй ашиглан зарим цуурхлыг амжилттай дэгдээсэн улс тєрийн хvчин сонгуульд vнэмлэхvй ялалт байгуулсан юм. С.Зоригийн гэр бvлээс уг аллага нь улс тєрийн шалтгаантай байсан эсэх, тvvний хэргийг илрvvлэхгvй байгаа нь улс тєрийн шалтгаантай эсэх талаар шалгуулахаар Олон улсын хvний эрхийн байгууллагад гомдол гаргасан байна. Олон улсын парламентын холбооны хvний эрхийн хороо энэ асуудлыг 2 дахь жилдээ судалж тодорхой дvгнэлт хэлэлцvvлэн манай тєр засгийн байгууллагад зєвлємж єгєєд байна.

УИХ-ын гишvvн асан Д.Батулга, Д.Энхбаатар, С.Батчулуун нар єєрсдийн санаачилсан хуулийн тєсєл, хvлээж байсан Засгийн газрын комиссын даргын албан тушаалаасаа шалтгаалан гэмт хэрэгт татагдсан ба яллагдсан. Энэ хэрэгт улс тєрийн нєлєєлєл байсан, гурван гишvvн улс тєрийн vлй ажиллагааныхаа тєлєє хохирсон тухайгаа манай тєвєєр уламжлуулан олон улсын хvний эрхийн байгууллагад гомдол гаргасан. Олон улсын парламентын холбооны хvний эрхийн хорооноос уг асуудалд хэрэг vvсгээд шалгаж байгаа юм.

УИХ-ын гишvvн асан Э.Бат-Yvлийг онц ноцтой шалтгаангvйгээр гэнэт баривчлан хорьсон асуудал 2000 оны 8-р сард гарсан. Э.Бат-Yvл єєрєє энэ хэргийг улс тєрийн шалтгаантай гэж vнэлсэн. Тvvнийг баривчлан хорьсон тогтоол дахь шалтгаан нь vндэслэл муутай , ноцтой биш байсныг хуулийн байгууллага хvлээсэн.

УИХ-ын нишvvн асан дээрхи дєрвєн гишvvнийг баривчлан хорьсон асуудал бvгд ямар нэг хэмжээгээр С.Зоригийн хэрэгтэй холбогддог учир олон нийтийн зvгээс дараа дараачийн улс тєрчийг баривчлан хорих сэтгэл зvйн бэлтгэл болсоор ирлээ. Ялангуяа с.Зоригтой хамт тэмцэж явсан, тvvний журмын нєхєд энэ сэжиглэл баривчилгааны золиос болсоор ирлээ. Иймд С.Зоригийн хэргийг vнэн зєвєєр илрvvлэх нь С.Зоригийн хэргийн эзнийг олж шударга ёс тогтоохтой болон улс тєрчдийн цаашдын халдашгvй байдлыг хамгаалах нэн ач холбогдолтой зvйл болж байна.

Улс тєрийн орогнол

Монголоос гадаад оронд улс тєрийн орогнол хvссэн иргэлийн тоо сvvлийн жилvvдэд нэмэгдэх хандлагатай байгаа тухай мэдээлэл гарч байна. Yvний хэдэн хувь нь vнэхээр улс тєрийн шалтгаантай, хэдэн хувь нь ноцтой шалтгаангvйгээр орогнол хvсч байгаа тухай тоорхой мэдээлэл байхгvй байна. Гэхдээ манай байгууллагад гадаад орны зарим иргэн манай улсад улс тєрийн орогнол хvсэх зорилгоор хууль дvрэм судалж зєвлєлгєє авч байсан тохиолдлууд бий.

Анхаарал тавьсанд баярлалаа.