Ж.Батзандан

 

 

Азийн зарим орны захиргааны шvvх vйл ажиллагааны тухайд

 

 

 Захиргааны шvvх vйл ажиллагаа ба эрх зvйт тєрийн тухай ойлголт нь бие биетэйгээ шууд харилцан хамааралд оршдог. Иймээс захиргааны vйл ажиллагааг шvvхийн журмаар хянадаг байх нь эрх зvйт тєрийн vндсэн нэг шаардлага юм.

 Эрх зvйт тєрийн vзэл санаа, тvvний хэрэгжилт нь цаг хугацааны хувьд иргэний нийгэм бvрэлдэх vйл явцтай давхцдаг бєгєєд Английн „rule of law”, Америкийн vндсэн хуулийн „due process, Германы эрх зvйт тєрийн ( rechtsstaat ) концепци зэрэг нь одоог хvртэл агуулгын хувьд хvчин тєгєлдєр хэвээр байна.

 Эрх зvйт тєрийн тухай ойлголт нь анх удаа Германы либерал тєрийн онолд тусгалаа олсон ба тvvний vндэс нь Кантын философи дээр тулгуурласан байдаг. Кантын эрхийн философоор эрх зvйт тєрд ёс суртхууны болон хууль зvйн агуулга байдаг ба эрх зvйт тєрийн vзэл санааг илэрхийлэх иргэний эрхийн статус нь бvх хvнд хамаарах эрх чєлєє, эрх тэгш байдал, иргэний бие даасан байдал зэрэг дээр vндэслэгддэг.

 Мєн Robert von Mohl-ийн ёс суртхуун тєвтэй эрх зvйт тєрийн концепцийг (формаллаг болон материаллаг хууль ёсны гэсэн хоёр хэсэгт хуваагддаг) XIX зуунд Stahl, Laband нарын боловсруулсан позитив эрх зvйт тєрийн концепци халж чадсан ба улмаар формал хууль ёсны тухай vзэл баримтлал газар авсан байдаг.( Laband: Эрх зvй бол хууль юм. Хууль бол формал процедурын дагуу гардаг гэж vздэг).

 Позитив эрх зvйт тєрийн vзэл баримтлалд нийтийн захиргаа гол байр суурь эзэлдэг тул Otto Mayer эрх зvйт тєрийг зєв зохицуулагдсан нийтийн захиргааны эрх зvйт тєр гэж дvгнэсэн байдаг. Мєн нийтийн захиргааны эрх зvйт тєрийн тухай онолын тєлєєлєгчид эрх зvйт тєрийн vvднээс захиргааны байгуулал, тvvний vйл ажиллагааны зохицуулалттай холбогдох зайлшгvй эрх зvйн хэм хэмжээ байх эсэхийг судалсан тєдийгvй хувь хvн, захиргааны харилцаанд баримтлах зарчимуудыг ч тодорхойлсон байдаг.

 Иймээс ч нийтийн захиргаа нь хууль зєрчиж (contra legem) аль эсвэл эрх зvйн vндэслэлгvйгээр ( preater legem, ultra legem) хувь хvний амьдралын харилцаанд шууд дур мэдэн оролцож vл болох тєдийгvй нийтийн захиргааны бvхий л vйлдэл, vйл ажиллагаа нь хуулиас шууд хамааралтай байж аливаа захиргааны байгууллага, албан тушаалтны тушаал, шийдвэр нь хуулийн хvрээнд гарах ёстой.

 Ер нь эрх зvйт тєрийн vзэл санаа нь тєр болон тєрийн нэрийн ємнєєс vйл ажиллагаа явуулж буй гvйцэтгэх байгууллагуудын хууль бус vйл ажиллагааны эсрэг эрхээ хамгаалах боломжийг иргэдэд бvрдvvлж єгєхєд чиглэдэг.

 Єнєє vед иргэний эрхийн хамгааллыг шудрагаар хангах боломжтой цорын ганц байгууллага бол бие даасан, хараат бус шvvх гэдэг нь хэнд ч ойлгомжтой.

 Харин онолын хувьд „Цагдаагийн тєрийн” концепцийг Ottó Báhr-ийн боловсруулсан „Шvvхийн тєр” халсан юм. Báhr нь шvvх болон захиргааг салгаж vзэхийн зэрэгцээ захиргаанд тавих шvvхийн хяналтыг зєвхєн жирийн шvvхvvд хамгийн сайн хангаж чадна гэж vздэг байсан. Báhr-ийн хувийн эрх зvйн шинжтэй захиргааны шvvхийн онолыг Gneist судалж vзээд захиргааны маргааны онцлогыг анхаарахын чухлыг дурдаад бие даасан, хараат бус байдлаар шийдвэр гаргах боломжийг ганц захиргаанаас салангид орших шvvхийн тогтолцоонд бус, харин шvvхийн аргачлалыг захиргааны системд авч хэрэглэх явдал гэж vзсэн байдаг. Тvvнчлэн тэрээр захиргааны системд шvvх vйл ажиллагааны аргачлалыг нэвтрvvлэх нь хамгийн зєв зам гэж дvгнэсэн билээ.

 Мєн Otto von Sarwey нь захиргааны шvvхийн бие даасан системийн чухлыг дурдаад захиргааны хууль бус vйлдлийн эсрэг хувийн эрх ашгийг зєвхєн шvvх хамгаалж чадна гэж бичсэн байдаг.

 Ер нь захиргааны шvvх vйл ажиллагаа нь эрх зvйт тєрийн тухай ойлголттой шууд холбоотой байдаг тул эрх зvйт тєр нь бие даасан, хараат бус байдлаар орших хяналтын механизмаа ажилуулах замаар єєрийн монопол эрх мэдлээ хязгаарлаж улмаар иргэдийн эрхийг хамгаалдаг.

 Нєгєє талаас захиргааны шvvх vйл ажиллагаа нь ардчилсан тєрийн салшгvй нэг чухал элемент болохын хувьд хvний эрх, эрх чєлєєний хэрэгжилтийг хангах нэгэн баталгаа  болдог.

 Иймээс захиргааны бие даасан шvvх vйл ажиллагаагvйгээр тєрийн захиргааны хууль бус монопол vйл ажиллагааг таслан зогсоох тухай мєрєєдєхийн ч хэрэггvй юм.

 Єнєєдєр дэлхийн улс орнуудад ерєнхийдєє Франц, Герман, Английн гэсэн гурван єєр хэв маягийн захиргааны шvvх vйл ажиллагаа хэрэгжиж байна.

 Азийн орнуудад захиргааны шvvх vйл ажиллагаа нь єндєр хєгжилтэй европын орнуудын нєлєєгєєр vндсэндээ арван есдvгээр зууны сvvлчээс хєгжиж эхэлсэн байдаг.

 Жишээ нь: Япон, Хятад, Монголын захиргааны шvvхийн хєгжилд Герман-Австрийн; Энэтхэг, Пакистан, Малайзийн захиргааны шvvхийн хєгжилд Англи-Саксоны оруулсан хувь нэмэр асар их юм.

 Иймээс энэхvv бэсрэг нийтлэлээрээ азийн зарим орнуудын захиргааны шvvх vйл ажилгааны хєгжил, єнєєгийн байдлын талаар ухаалаг уншигч таньтай єєрийн санал, бодлоо хуваалцах гэсэн юм.

 

I

 

 Азийн улс орнуудын дотроос япончууд анх удаа эрх зvйн модернизацийн эхлэлийг тавьсан юм.

 Тэд 1868 оны Мэйжийн шинэчлэлийн дагуу єєрийн уламжлалт эрх зvйгээ (Рицv-риo) Ром-Германы контенинтал эрх зvйгээр солих vйл явцад эргэлт буцалтгvй орсон тєдийгvй 1869 оноос Франц, Германы хуулиудийг шууд хуулбарлах их ажлыг эрчимтэй єрнvvлсэн байдаг. Гэтэл тухайн vеийн Японд барууны эрх зvйн онол, ойлголтуудыг судалсан хуульч хvн ганц ч байгаагvй юм.2 Гэсэн хэдий ч Франц, Герман, Англи хуульчдийн тусламжтайгаар япончууд 1882 онд франц маягийн эрvv ба эрvvгийн байцаан шийтгэх хууль, 1890 онд шvvхийн байгууллын тухай хууль, мєн иргэний ба иргэний байцаан шийтгэх хуулиудыг тус тус батлан гаргасан байлаа.

 1872 оны газрыг чєлєєтэй худалдах тухай хууль, 1888 оны захиргааны нэгжийн тухай хууль, 1890 оны захиргааны маргааны тухай хууль, 1899 оны японы vндсэн хууль зэрэг нь японы нийтийн эрх зvйн шинэчилэлд чухал нєлєє vзvvлсэн байдаг.

 Ялангуяа 1890 оны захиргааны маргааны тухай хуулиар азийн орнуудаас анх удаа Японд бие даасан захиргааны шvvх байгуулагдсан бєгєєд энэ нь орчин vеийн захиргааны шvvх vйл ажиллагааны эхлэлийг Азид тавьснаараа онцлог чухал vйл явдал болсон гэж судлаачид vздэг.

 Энэхvv захиргааны шvvх нь Пруссын загвараар байгуулагдсан тєдийгvй 1947 оныг хvртэл ганц шатлалтайгаар зєвхєн хуульд тусгайлан заасан захиргааны хэргvvдийг хянан шийдвэрлэдэг байcан юм.

 Дэлхийн хоёрдугаар дайнаас хойш японы эрх зvйн хєгжилд Англи-Cаксоны нєлєє хvчтэй орж ирсэн байдаг.

 Иймээс ч 1946 оны японы Yндсэн хуулийн 76-р зvйлд „Шvvх эрх мэдлийг зєвхєн хуулийн дагуу байгуулагдсан Дээд шvvх болон Доод шатны шvvхvvд хэрэгжvvлнэ”, „Ямарч захиргааны болон бусад байгууллагууд шvvх эрх мэдлийг хэрэгжvvлж vл болно” хэмээн заасан бол Шvvхийн тухай хуульд „Аливаа эрх зvйн маргааныг зєвхєн Дээд шvvх болон Доод шатны шvvхvvд таслан шийдвэрлэх эрхтэй хэмээн” зvйчилсэн байдаг.

 Эдгээр хуулийн заалтуудын нєлєєгєєр 1890 онд байгуулагдсан Японы захиргааны бие даасан шvvхийг 1947 онд татан буулгасан ба захиргааны хэргvvдийг иргэний шvvхийн харьяалалд шилжvvлсэн юм.

 Гэсэн хэдий ч єнєєг хvртэл Японы шvvхvvд тусгай захиргааны процессийн хуулийн дагуу захиргааны маргаантай хэргийг таслан шийдвэрлэcээр байна.

 Эндээс авч vзвэл Японы шvvхийн хяналтын систем нь нэг талаас Англи-Саксоны шvvхийн байгууллын нэгдмэл систем дээр нєгєє талаас европын континентал эрх зvйн тусгай процессийн зарчим дээр тулгуурлаж байгаа юм.

 

II

 

 Энэтхэгийн уламжлалт эрх зvйн хєгжилд XVI зууны Мусульманы ноёрхол, XVII-XVIII зууны Моголуудын дарангуйлал, XIX-XX зууны Английн колончлол хvчтэй нєлєє vзvvлсэн билээ.

 Ялангуяа XIX зууны дунд vеэс эхлэн Энэтхэгийн уламжлалт эрх зvйд гvнзгий шинэчлэл хийгдсэн юм.

 Жишээлбэл: Энэтхэгт 1859 онд Франц маягийн Иргэний хууль, 1860 онд Эрvvгийн хууль, 1861 онд Эрvvгийн байцаан шийтгэх хууль зэргийг батласан байдаг бол 1859 онд Англи-Саксоны шинжтэй Хэргийг хєєн хэлэлцэх хугацааны тухай хууль, 1865 онд Єв залгамжлалын тухай хууль, 1872 онд Гэрээний тухай хууль, 1881 онд Yнэт цаасны тухай хууль, 1882 онд Ємчийн эрхийг шилжvvлэх тухай хууль зэргийг тус тус батлан гаргасан байлаа.

 Мєн Энэтхэгт шvvхийн тогтоолын эмхтгэлийг 1845 оноос эхлэн хэвлэн гаргаж байгаа ба тvvний преcидэнт хэрэглээний дvрэм журам нь бусад Англи-Саксоны эрх зvйн бvлд хамаарагдах улс орнуудынхтай тун тєстэй байдаг.3

 Энэтхэг улс нь 1947 онд Их Британын дарангуйллаас чєлєєлєгдєж улмаар тусгаар улс болсон ба 1949 онд vндсэн хуулиа батлан гаргасан юм.

 Энэхvv Yндсэн хууль нь анх удаа захиргааны шvvх vйл ажиллагааны vндсийг тодорхойлсон тєдийгvй шvvхийн хяналтын систем нь Энэтхэгийн vндсэн хуулийн салшгvй хэсэг болохыг хуульчилж єгсєн билээ.

 Ер нь орчин vеийн Энэтхэгийн эрх зvй нь Англи-Саксоны бvлд хамаарагдах тул шvvхийн байгууллын нэгдмэл тогтолцоонд тулгуурладаг.

 Иймээс ч Энэтхэгийн Дээд Шvvх (Supreme Court) болон Дэд Шvvхvvд (High Courts) нь захиргааны шvvх vйл ажиллагааг „writ” нэртэй єєр, єєр зорилго-агуулга бvхий шvvхийн захирамжууд гаргах замаар хэрэгжvvлдэг.

 Энэтхэгт certiorari, mandamus, prohibition, quo warranto, habeas corpus зэрэг шvvхийн захирамжууд (writ) єргєн хэрэглэгддэг байна.

 Энэтхэгийн Yндсэн хуулийн 32-р зvйлд „Дээд болон Дэд Шvvхvvд нь хvний vндсэн эрхийг хамгаалах зорилгоор Энэтхэгийн Парламент, Засгийн Газар, Муж улсуудын захиргааны болон хууль тогтоох байгууллагууд, Орон нутгийн удирдах байгууллагууд, Тєрийн оролцоотой аж ахуйн нэгжvvд, Олон нийтийн байгууллагууд, Тусгай хуулийн дагуу бvртгэгдсэн (компанийн тухай болон нийгмийн бvтгэлийн тухай хууль) байгууллагууд, Шvvхvvд, хуулинд тусгайлан заасан хувь хvмvvс болон зарим байгууллагын хууль бус vйл ажиллагааны эсрэг „writ” гаргах эрхтэй гэж заасан байдаг.

 Жишээ нь: certiorari writ-ээр захиргааны байгууллагын гаргасан шийдвэрийг хvчингvй болгодог бол prohibition writ-ээр процессийн алдааг залруулдаг байна.

 Мєн мandamus writ гаргах замаар тухайн байгууллагаас зохистой шийдвэр гаргахыг, эсвэл хууль бус шийдвэр гаргахгvй байхыг шаардаж болдог.

 Харин quo warranto writ нь хууль зvйн vндэслэгvйгээр ямар нэгэн албан тушаал болон давуу эрх эдэлж буй этгээдийг зайлуулахад чиглэдэг бол habeas corpus writ нь хууль бусаар эрх чєлєєгєє хасуулсан этгээдийг чєлєєлєх зорилготой байдаг байна.

 

III

 

 Кунфын сурталт Хятад оронд XX зууны эхэн vеээс эрх зvйн шинэчлэл хийгдэж эхэлсэн юм.

 Ялангуяа 1911 оны хувьсгалын vзэл санаа, Бvгд найрамдах Хятад улсын анхны ерєнхийлєгч Др. Сун Ятсэны хятадын эрх зvйн хєгжилд оруулсан хувь нэмэр тун ихээ.

Жишээлбэл: Хятад оронд анх удаа Др. Сун Ятсэны санаачилгаар Захиргааны маргааны тухай хууль батлагдсан байдаг ба энэ нь 1949 оныг хvртэл хvчин тєгєлдєр vйлчилж байжээ.

 Харамсалтай нь 1949 онд тогтсон коммунист дарангуйлал, Марксист-Ленинист vзэл суртлын нєлєєгєєр Хятад оронд социалист эрх зvйн систем хvчтэй тvрж орж ирсэн билээ.

 Ийнхvv Хятадын ард тvмэн vндсэндээ 1989 оныг хvртэл тєрийн монополь, хууль бус vйл ажиллагааны эсрэг иргэний эрхээ хамгаалах боломжгvй болсон юм.

 Харин 1970-аад оны дунд vеээс эхлэн хятадын коммунист намаас явуулсан „Нээлттэй хаалганы бодлого”-ын нєлєєгєєр тєрийн зvгээс иргэдийн эрхийн баталгааг хангах зайлшгvй шаардлага урган гарсан билээ.

 Ийнхvv 1978 оны Хятадын коммунист намын 11-дvгээр Их хурал дээр иргэдийн хуулиар олгогдсон эрхийн баталгааг хангах, эрх зvйн шинэчлэл хийх, социал-демократ vзлийг дэлгэрvvлэхийн чухлыг дурдсан байдаг.4

 Ер нь 1980-аад оноос эхэлсэн Хятадын эдийн засаг, улс тєрийн шинэчлэл нь иргэдийн эрхийг хамгаалахад чиглэсэн захиргааны маргааныг шийдвэрлэх ардчилсан системийг бий болгохыг шууд утгаараа шаардсан юм.

 Иймээс ч 1982 оны Бvгд найрамдах Хятад Ард Улсын Yндсэн хуульд „Бvгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Иргэд vvргээ биелvvлэхгvй байгаа болон хууль бус vйл ажилагаа явуулж буй тєрийн байгууллага, албан тушаалтны эсрэг зохих тєрийн байгууллагад  хандаж єргєдєл, гомдол гаргах эрхтэй„ , „мєн тєрийн байгууллага, албан тушаалтны хууль бус vйл ажиллагаанаас болж хохирсон иргэд зохих хуулийн дагуу хохиролоо нєхєн тєлvvлэх эрхтэй„ гэж тус тус заасан байдаг.

 Эдгээр Yндсэн хуулийн заалтууд нь захиргааны шvvх vйл ажиллагааны vндсийг Хятад оронд шинээр тавьж єгсєн юм.

 Тэрчлэн 1982 оны Хятадын Иргэний байцаан шийтгэх хуульд „Энэхvv хуулийн заалтуудийг захиргааны маргааныг шийдвэрлэхэд мєн адил хэрэглэнэ” гэсэн шинэ заалт нэмэгдэж орсон.

 Yндсэндээ 1982-1989 онуудад Хятад оронд захиргааны маргааныг шийдвэрлэхтэй холбогдсон 130 гаруй хууль, тогтоол-шийдвэр хэрэгжиж байсан байна.

 Харин 1990 оны нэгдvгээр сард Захиргааны маргааны тухай хууль, 1990 оны арван хоёрдугаар сард Захиргааны дотоод хяналт, шалгалтын тухай хууль, 1995 оны нэгдvгээр сард Тєрийн нєхєн олговрын тухай хууль зэргийг батлан гаргасан юм.

. Ийнхvv 1990 оноос Бvгд найрамдах Хятад Ард улсын иргэд, эрх зvйн этгээд, болон зарим байгууллагууд 1-т: захиргааны шийтгэл (хорих, торгох, лиценци болон зєвшєєрєл хvчингvй болгоcон, vйлдвэрлэл, бизнесийн vйл ажиллагааг тvдгэлзvvлcэн), 2-т: захиргааны албадлагын арга хэмжээ ( хувь хvний эрх чєлєєг болон ємчийн эрхийг хязгаарлаcан), 3-т: захиргааны байгууллагын зvгээс аж ахуйн нэгжийн удирдах ажилтны шийдвэр гаргах эрхийг хассан, 4-т: захиргааны байгууллагын зvгээс лиценци болон зєвшєєрєл олгохыг хууль бусаар татгалзcан, 5-т: захиргааны байгууллага иргэдийн хувийн болон ємчийн эрхийг хамгаалахтай холбогдох vvргээ биелvvлээгvй орхигдуулсан, 6-т: захиргааны байгууллага тахир дутуу иргэдийн тэтвэрийг тєлєєгvй, 7-т: захиргааны байгууллагын зvгээс иргэдэд хууль бусаар vvрэг хvлээлгэcэн, 8-т: захиргааны байгууллага иргэдийн хувийн болон ємчийн бусад эрхийг зєрчсєн vед ардын шvvхэд хандах бvрэн эрхтэй болсон юм.

 Харамсалтай нь єнєєг хvртэл Бvгд найрамдах Хятад Ард улсад нэг намын дарангуйлал ноёрхох замаар засаглалын тєвлєрсєн удирдлагыг хэрэгжvvлж байгаа тул захиргааны бие даасан, хараат бус шvvхийн vйл ажиллагаа бодит утгаараа хэрэгжиж чадахгvй байна. Мєн Хятад оронд 1990 оноос хойш ардчилсан шинжтэй захиргааны маргааны тухай хууль байгаа боловч Хятадын єнєєгийн улс тєрийн систем нь тvvний бодитой хэрэгжилтэнд ихээхэн саад болж байгаа мэт.

 

IV

 

 Монгол улс нь 1989 оноос ардчилсан эрх зvйт тєрийг байгуулах vйлсэд эргэлт буцалтгvй орсон билээ.

 Ийнхvv 1989 онд Бvгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ардын Их Хурал Иргэний эрхийг хохироосон захиргааны байгууллага, албан тушаалтны хууль бус vйл ажиллагааны талаар шvvхэд гомдол гаргах журмын тухай хуулийг яаралтай батлан гаргасан юм.

 Энэхvv хуулиар тєрийн байгууллага, албан тушаалтны хууль бус vйл ажиллагааны улмаас Yндсэн хууль бусад хуулиар баталгаажсан ємчийн, гэр бvлийн, орон байрны, ажил хєдєлмєр эрхлэлттэй холбогдох болон бусад хувийн эрх нь зєрчигдсєн Бvгд Найрамдах Монгол Ард Улсын иргэнд анх удаа эрхээ хамгаалах зорилгоор шvvхэд хандах боломжийг олгосон. Гэвч хэрэгжих механизм vгvйгээс энэ хууль нь амьдралд бодитой хэрэгжээгvй юм.5

 Харин 1992 оны Монгол Улсын Yндсэн хуулийн 48-р дугаар зvйлд „эрvv, иргэн захиргааны зэрэг шvvн таслах vйл ажиллагааны чиглэлээр дагнасан шvvх байгуулж болно” гэсэн vзэл баримтлал, мєн Улсын Их Хурлаас батласан эрх зvйн шинэтгэлийн хєтєлбєрийн дагуу 1998 онд Монгол Улсын Хууль зvйн яам, Улсын дээд шvvх хамтран „Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай„ хуулийн тєслийг боловсруулсан юм.

Энэхvv тєслєєр Монгол улсад Герман-Австрийн шинжтэй бие даасан захиргааны шvvх байгуулагдах бєгєєд хуульд тусгайлан заасан захиргааны байгууллага, албан тушаалтны хууль бус vйл ажиллагааны эсрэг эрх, эрх ашиг нь зєрчигдсєн хувь хvн, хуулийн этгээд болон нийгмийн бусад байгууллагууд шvvхэд хандах бvрэн эрхтэй болж байгаа.

 Харамсалтай нь энэхvv хуулийн тєсєл нь улс тєрийн шалтгааны улмаас єнєєг хvртэл батлагдаагvй байгаа нь монгол улсад хvний эрхийн хамгаалал, ардчилсан эрх зvйт тєрийн тєлєвшил ямархуу тvвшинд байгааг тодорхой харуулж байна.

 Ер нь ний нуугvй хэлэхэд захиргааны шvvх vйл ажиллагааны хєгжилєєр монгол улс Японоос 112 жил, Энэтхэгээс 100 жил, Хятадаас 12 жилээр тус тус хоцорч байж магадгvй гэхэд нэг их хилсдэхгvй боловуу.

 УИХ-ын 2000 оны намрын чуулган дээр „Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай” хуулийн тєслийг хэлэлцэн энэхvv тєслийг 2001 онд баталж, 2002 онд боловсон хvчнээ сургалтад хамруулан бэлтгэж, улмаар 2003 онд багтааж захиргааны шvvх байгуулна хэмээн  зорилт тавьсан байдаг.

 Уг чуулган дээр УИХ-ын гишvvн Д.Лvндээжанцан „Захиргааны шvvх байгуулах тухай хууль хэрэгтэй. Тэгэхдээ одоогийн боловсон хvчний байдал, улсын тєсвийн хvндрэл, хуулийн тєслийн боловсруулалтыг харахад энэ хуулийг гаргахад эрт байна. Энэ тєсєлд хэтэрхий єргєн хvрээтэй асуудлыг хамруулжээ. Ерєнхийлєгч, УИХ, Засгийн газраас гаргасан шийдвэрийн талаар иргэд байнга маргаж, эцэс тєгсгєлгvй толхилцож байх тєсєл болжээ. Иргэд байцаагчийн тавьсан акт болгоны эсрэг маргах нь. Энэ тєслийг батлах гэж яарах хэрэггvй” гэж хэлсэн байдаu нь Монгол улсын тєрийн захиргааны єнєєгийн монопол байдал, хууль бус vйл ажиллагаанаас иргэдийн эрхийг яаралтай хамгаалах гэж яарах хэрэггvй гэсэнтэй агаар нэгэн аж.

 УИХ-ын гишvvн Б.Долгор „Монголд анхны дагнасан шvvх байгуулах гэж буй нь дэвшил юм. Иргэдийн эрхийг зєрчсєн тєрийн захиргааны шийдвэрийг авч vздэг болох нь зєв хандлага. Мєн ингэснээр шvvгчдийн ажиллагааг жигдлэнэ. Санхvvгийн боломж бvрдсэн 2003 онд захиргааны шvvх байгуулах нь зєв алхам” гэж хэлсэн байхад гишvvн Д.Дэмбэрэлцэрэн „Энэ хуулийг хаврын чуулганаар батлах хэрэгтэй. Харин дагаж мєрдєх хугацаа нь єєр юм. Наана нь боловсон хvчин, материаллаг баазаа бэлтгэх хэрэгтэй. Иргэний хэрэг талуудын тэгш эрхэн дээр, захиргааны хэрэг захирах захирагдах ёсон дээр суурилна. Энэ тєслєє бусад хуулиудтай уялдуулах талаар бодох хэрэгтэй” гэж хэлсэн байдаг.

 Ийнхvv энэ хуулийн тєсєл нь УИХ-ын анхны хэлэлцvvлгийг амжилттай давсан боловч

єнєєг хvртэл батлагдаж чадаагvй юм.

 Саяхан болж єнгєрсєн 2002 оны УИХ-ын хаврын чуулганаар хэлэлцэх асуудлын жагсаалтын хамгийн эцэст энэхvv хуулийн тєсєл бичигдсэн байсан авч уламжлалт ёсоороо мєн л хойшлогдлоо.

 Cудлаач миний бие 2000 онд УИХ-д Засгийн газраас єргєн баригдсан „Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай” хуулийн тєсєл нь эрх зvйн онол, практик талаасаа дажгvй сайн боловсрогдсон гэж vздэг ба бодит утгаар нь энэ хуулийн тєслийг хэрэгжvvлж чадвал наад зах нь бид захиргааны зєрчлийг захиргааны хэрэг гэж ойлгодог хуучин цагийн сэтгэхvйгээсээ яаралтай cалж чадахын зэрэгцээ тєрийн захиргааны байгууллага, албан тушаалтны иргэдийн эрхийг зєрчсєн хууль бус vйл ажиллагааг хязгаарлаж улмаар иргэдэд хуулиар олгогдсон эрхээ эдлэх єргєн боломжийг нээж єгнє гэдэгт итгэдэг.

 Иймээс ч Монгол улсад азийн болон европын улс орнуудын жишиг, монгол хvний амьдралын хэв маяг, сэтгэл зvйн онцлогийг харгалзсан, байгууллын хувьд эдийн засгийн зохистой хувилбарыг сонгосон захиргааны шvvх vйл ажиллагааг яаралтай бий болгох цаг ирсэн гэж бодном.

 



2 Noda, Y.: Gustave Boissonade, comparatiste ignoré. In Problémes contemporains de droit comparé. II. 1962. 235-256. p.

3 A jelenkor nagy jogrendszerei: René David: Budapest 1977: 

4 Comparative Studies on the Judicial review system in East and Southeast Asia: 1997: Yong Zhang: Kluwer law International: 51.p

5 Н.Тунгалаг, Эргэцvvлэл сэтгvvл;Улаанбаатар.1998; 43.х