БНУУ-ын
ЕВРОПЫН ХОЛБООНД ГИШYYНЭЭР ЭЛСЭХ YЙЛ ЯВЦ

(товч тэмдэглэл)

Унгар улс Европын Холбоо (цаашид Холбоо)-нд элсэхээр эртнээс бэлтгэж байгааг бид мэднэ. 1994 оны 4 дvгээр сарын 1-нд Европын Холбооны тухай гэрээний „О" дугаар зvйлд заасны дагуу Унгар улсын Засгийн газар парламентын зєвшєєрєлтэйгээр Холбоонд гишvvнээр элсэх тухай хvсэлтээ албан ёсоор єгчээ. Парламентын зєвшєєрлийг гаргахад (нийт 386 гишvvнээс) 239 зєвшєєрсєн, 3 тvдгэлзсэн санал єгцгєєсєн бєгєєд дараа нь Засгийн газар хvсэлтэндээ 30 гаруй хуудас бсхий хvн амын санал асуулгыг хvсэлтийнхээ vндэслэл болгож хавсаргажээ.

Польш болон бусад зvvн, тєв европын улсууд ийм хvсэлтээ удалгvй Холбоонд єгцгєєсєн.

Холбоонд элсэнэ гэдэг холын болоод ажил ихтэй vйл байдаг ажээ. Холбоонд нэгдэхийг хvсэгч тєв, зvvн Европын орнууд 1996 оны 4 сарын 26-нд маш нарийвчилсан, 150 хуудас бvхий асуулгын хуудсууд авцгаасан ба хариугаа мєн оны 6 сарын 26-ны дотор єгєх ёстой байв. Уг асуулга 23 бvлэгт тухайн орны нийгмийн, эдийн засгийн байдлын талаар, мєн хуульзvйн тухай мэдээлэл єгєхийг хvссэн байсан бєгєєд тухайн улс 1993 онд Копенхагенд тодорхойлогдсон шаардлагуудыг хэр хангахыг, алсдаа гишvvн болж элсэхэд хэр боломжтойг Европын Хороо шийдэж дvгнэхэд нь туслах зорилготой байжээ. Энэ асуулгын хуудсуудыг Унгар улс хугацаан дотор нь бєглєж явуулсан, хариулт нь англи хэл дээр 4481 хуудас (14,3 кг) болсон ба vvнийг бэлтгэхэд 500 гаруй хvн ажилласан аж.

Энэ асуулгын хариултын талаар Холбооны гишvvн улс бvр тус тусдаа санал бодлоо илэрхийлцгээжээ. Харин Европын Хорооноос боловсруулсан стратегийн тєсєл болох Агенда 2000-д Копенхагены шаардлагуудыг хэр хангах талаар нэгдсэн дvгнэлт бас оруулсан байна.

Унгар улсын хувьд хэр бэлтгэгдсэн тухай энэ шалгалтанд хангалттай сайн vнэлгээ авчээ. Улс тєрийн шаардлагуудыг (ардчилал, эрхзvйт тєрт ёсны хэрэгжилт, хvний эрхvvд болон цєєнхийн эрхvvдийг дээдлэх) санал бодлууд „хангагдсан" гэж дvгнэжээ. Эдийн засгийн нєхцлvvдийн тухайд (ажиллагаат зах зээлийн эдийн засаг, интеграци болон єрсєлдєєний нєхцєлд зохицох чадвар) бусад улсуудаас хамгийн сайн vнэлгээг авсан байна, мєн хуульзvйн нєхцєлvvдийн (Европын Тохиролцоог гvйцэтгэх, Европын Холбооны хуульзvйтэй дотоод хуульзvйг тохируулах vйл явц болон тvvний vр дvнгvvд) тухайд ч эхний хэд дотор оржээ.

Ямар нэг улсыг гишvvнээр элсvvлж авахад Холбооны гишvvн улс бср дор бvрнээ зєвшєєрсєн шийд гаргах ёстой. Єнєєдєр Холбоо 15 гишvvн улстай (Швeйцариас бусад баруун eвропын орнууд) ба энэ 15 улсын парламeнт, засгийн газар гэх мэт тєрийн дээд байгууллагууд тухайн элсэхээр хvсэлт гаргагч орныг элсvvлэхийг зєвшєєрвєл тэр улс Холбооны гишvvн болох бєгєєд зєвхєн нэг нь л татгалзвал бусад 14 улс гишvvнээр элсvvлэхийг хичнээн хvчтэй дэмжээд ч нэмэргvй юм. Тэгэхээр тухайлбал Унгар гишvvн болохын тулд Холбооны бvх 15 улстай тус тусад нь хэлэлцэж ярьж єєрийгээ дэмжvvлэх талаар улс бvртэй тохиролцох шаардлагатай, ийм зорилготой уулзалт хэлэлцээ байнга явагдаж байгаа ба гишvvн орнууд eрєнхийдєє Унгарт нааштай хандаж байгаа. Холбооны гишvvн улсууд тус бvрдээ элсхээр хvсэлт гаргагч орныг элсvvлэх эсэх тухай шийдэхээс ємнє Холбоо єєрєє уг улстай “элсэх тухай” хэлэлцээ явуулдаг. Энэ хэлэлцээ тухайн улсын эдийн засаг, нийгэм, улс тєрийн байдал, элсэхэд бэлтгэл хэр хангагдсан зэрэг асуудлууд дээр тєвлєрєх бєгєєд Унгар улсын хувьд Холбоотой хийх хэлэлцээ, уулзалтууд 1998 оны 11 дvгээр сараас эхлэн vргэлжилж байна. Эдгээр хэлэлцээ, уулзалтуудаар хvсэлт гаргагч орон нааштай vр дvн vзvvлж чадвал дээр дурьдсанчлан Холбооны гишvvн улсууд элсvvлэх эсэхээ дор дороо шийдэх юм.

Европын Холбооны гишvvн байхын сайн тал.

Холбооны улсууд нэгдсэн нэг хилтэй, Холбоон дотор ажиллах хvч, бараа vйлчилгээ, хєрєнгє чєлєєтэй хєдєлдєг. Єєрєєр хэлбэл аль нэг Холбооны гишvvн улсын иргэн єєр дурын гишvvн оронд ажил эрхэлж болно, аль нэг улсаас бараа, vйлчилгээ єєр улс руу явахад ямар нэг гааль татвар, саад байхгvй. Єєр хоорондоо гишvvн улсууд элдэв саад хяналтыг байж болох хэмжээнд хvртэл бууруулсан буюу устгасан бєгєєд харин бат бэх нэгдсэн эдийн засгийн болон улс тєрийн гадаад хилтэй байна. Гишvvн улсуудын тєсвєєс гадна Холбооны нэгдсэн тєсєв хэмээн орон орноос мєнгє цуглуулж тvvнийг Холбоон доторх хоцрогдсон салбарыг хєгжvvлэхэд зарцуулдаг. Одоогоор Холбооны гишvvн орнуудаас Испани, "ортугали, Грeк зэрэг орнууд Холбоонд єгснєєсєє ихийг Холбооноос авч єєрийн орны сайн сайхны тєлєє зориулж байхад Швeд, Австри, Гeрман гэх мэт орнууд Холбооны тєсвєєс бараг юу ч авдаггvй, харин єєрийн vндэсний орлогын нэлээд хэсгийг Холбооны хєгжил муу хэсгийг хєгжvvлэхэд зориулан Холбоонд єгдєг. Унгар болон бусад зvvн eвропын Холбоонд элсэхийг хvсэгч орнууд элссэн тохиолдолд тэжээгч бус тэжээлгэгч байх нь бараг тодорхой.

Холбоонд элсэхийн тулд Унгар улс асар их юм хийж байна. Баруун eвропын зэрэгт хvргэхийн тулд хvvхдvvдийн тоглоомын талбайг шинэчлэх, цардмал шалыг нь хаймар шалаар солих, тоглоомуудыг нь илvv найдвартай аюул багатай болгож єєрчлєхєєс эхлээд цалингийн доод хэмжээг 80 хувиар нэмсэн, 1990 онд цаазаар авах ялыг байхгvй (Европын Холбооны улсуудад цаазаар авах ял байх ёсгvй) болгосон гэх мэт цєм Холбооны жишигт ойртох зорилго шууд болон давхар агуулж хийгдсэн ба олон хууль журмыг Холбооны хууль журамтай уялдуулах зохицолдуулах vvднээс єєрчилж, мєн тєдийчинээ олныг шинээр гаргаж байгаа билээ.

Унгар улс Холбоонд элсэхийн ємнє эдийн засгийн хєгжил, байгаль орчны асуудал, vндэсний цєєнхийн асуудал, хєрш улсуудын дундах маргаантай асуудлууд гэх мэт олон асуудлыг єєрсдєє шийдэх хэрэгтэй ажээ. Єнєєдєр цыгануудын асуудал шийдэхэд хэцvv юмны нэг, мєн Румын, Словак гэх мэт улсуудтай хил орчмын болон vндэстний цєєнхийн хангалттай олон хэргvvд бий. Энэ бvх асуудлыг Унгарын ємнєєс шийдэлцэхийг, тэдэнд ажил дээр нь эдгээр хэргvvд ачаа нэмэхийг Холбооны улсууд хvсэхгvй нь мэдээж. Єєрсдийнхєє асуудлыг эхлээд єєрсдєє шийд, бид аль болох бага дараа болох улс элсvvлж авна гэх маягтай. Дээр дурьдсанчлан Унгар улсын хувьд эрхзvйн салбарын хєгжил (хvний эрх, хуулийн зохицуулалт, хэрэгжилт, vйлчилгээ гэх мэт) болон улстєрийн тогтвортой байдал, боловсрол гэх мэт салбаруудад нааштай vр дvн vзvvлж байна. Одоогоор Холбоотой хийж байгаа хэлэлцээ байгаль орчныг хамгаалах асуудал дээр явж байгаа бєгєєд ойрын veд энэ том сэдвийг шийдвэрлэн хаах тєлєвтэй байна.

Нєгєє талаар Холбоонд шинэ улс (ирээдvйн тэжээлгэгч) элсvvлэхээс цааргалах шалтаг Холбооны бараг улс бvрд их бага хэмжээгээр бий. Испани, Грeкын авдаг тусламж идэх ам нэмэгдээд ирэхээр багасч таарна, мєн Итали єєрийн хоцрогдсон бvс нутгаа хєгжvvлэхэд Холбооноос авдаг мєнгє, Францын хєдєє аж ахуйд Холбооноос єгдєг мєнгє багасна гэх мэт. Гэхдээ зvvн eвропын орнуудаас гайгvй шигийг нь элсvvлчих сонирхол Холбооны улсуудад бас бий. Зах зээл нээгдэнэ, хямд ажиллах хvч орж ирнэ гэх мэт. Мєн єєрийн орны эдийн засгаа хамгаалах сонирхол Холбооны аль ч улсад байгаа нь мэдээж. Yvний нэг жишээ нь шинээр элсэх улсуудын хувьд тэдний иргэдэд Холбооны гишvvн улсуудын иргэдийн эдэлдэг чєлєєт ажил эрхлэлтийн бололцоог шууд олгохгvй, шинэ гишvvн орны иргэд єєр улсад ажил эрхлэхийг Холбоонд элссэнээс хойш 2 жил хязгаарлах ба энэ хугацаа дууссанаас хойш тухайн улс цаашдын 3-5 жилээр хязгаарлалтыг сунгах эсэхээ шийдэх ажээ. Холбооны гишvvн орны энэ тохиролцоог хоёр талын гэрээгээр тойрох боломж бий. Жишээлбэл Гeрман улс Польшоос ирэх ажиллах хvчнээс ихэд болгоомжилж байгаа бєгєєд харин Унгар улстай хоёр улсын гэрээ хийн Унгараас ажиллахаар ирэгсдэд арай илvv эрх чєлєє олгож болох тухай ярьцгааж байна. Ovний зэрэгцээ єєрийн орны vйлдвэрээ хамгаалах зорилгоор шинэ гишvvн орнуудаас Холбооны гишvvн орнуудад vйлдвэрлэл, vйлчилгээ явуулахыг хязгаарлах бодолтой хvн Европын Холбооны нутагт олон бий ажээ.

Гишvvнээр элсэхээр хvсэлт гаргагч орнуудыг тус тусад нь биш хамтад нь элсvvлэх хувилбарыг Холбооныхон илvvд vзэж байна. Энэ нь хvсэлт гаргагч орнуудын нэг нь Холбооны (эдийн засаг, улс тєр, нийгэм гэх мэт) шаардлагад хvрээгvй тохиолдолд бусад элсэхээр зvтгэгчдээ хойш нь татах аюултай. Гэвч заавал бєєнєєр элсvvлэх хэрэггvй, эхний ээлжинд хоёрыг гэх мэт гэсэн байр суурьтай улс (жишээ нь Бeльги) ч бас бий. Одоогоор Унгараас гадна Чeх, Польш, Словeни, Эстони (Кипр) улсуудын (5+1 улсууд гэдэг) элсэх ажил шаргуу явагдаж буй. Чeх улс 2003 он гэхэд элсэхээр зорьж байхад Польш Холбоотой хийх хэлэлцээнvvд хийгдэж амжихгvй нь тодорхой боллоо гээд 2004 он болгож элсэх хугацаагаа хойшлуулахаа мэдэгдлээ. Унгарын хувьд 2003 онд элсэх vйл явц эхэлнэ хэмээн тєлєвлєж байна, энэ нь Холбооны гишvvн орнууд Унгарыг элсvvлэх эсэх тухай шийдэх хэрэг (энэ ажил нэгээс хэдэн жил ч vргэлжилж магадгvй) бєгєєд 2004 оны Холбооны гишvvн орнуудын засгийн газруудын хуралдаанд Унгар бvрэн эрхтэй гишvvн байх болно гэж Бeльгийн орлогч-eрєнхий сайд хэлсэн байхад тvvнээс нэг хоёр жилийн дараа гэхэд найдвартай элсчих болов уу гэж зарим нь vзэж байгаа ажээ.

Унгар Европын Холбоонд элсвэл энэ нь Монголд болон монголчуудад ямар нєлєєтэй байх вэ.

Саяхан Монголд айлчлаад ирсэн Унгарын Парламeнтын гишvvн Силли Каталин “Унгар улс Европын Холбоонд элсэхэд Монгол улсын хувьд баруун eвроптой холбогдох арга зам улам дєт болно” гэсэн утгатай vг хэлжээ. Гэтэл нєгєє талаар Унгар Холбооны гишvvн болбол Унгарын гадаад хил Холбооны хил болж хувирах тул гадна нь байгаа улсуудад, тэгэхээр Монголд ч гэсэн одооныхоос илvv хатуу чанга болох нь тодорхой. Єнєєдєр л гэхэд Унгар Орос, Молдав гэх мэт улсуудын иргэд визтэй зорьчих тухай шийд гаргалаа, энэ нь гагцхvv Европын Холбооны шаардлагад нийцvvлж буй хэрэг гэж тайлбарлаж байна.

Мєн Унгар улсын эдийн засаг, улс тєрийн бодлого Холбоонд элссэний дараа Холбооны эрх ашигт нийцэх vvднээс хязгаарлагдмал, хумигдмал болох магадлал бий, тэр vед Монгол улстай Холбооны нийтийн ашиг сонирхлыг бас харгалзсан, зєвхєн хоёр орны биш, хориод орны байр байдлыг анхаарсан Унгар улс ярьж хэлэлцэх болно.

Унгар Европын Холбоонд элсэхэд Холбооны нутагт ажил эрхлэх, зорьчих гэх мэт эрх чєлєє Унгарын иргэдэд илvvтэй хамаатай. Холбооны аль ч улсад ажил хийж болно гэдэг нь Унгарт гаднаас ирж ажил эрхэлж байгаа хvмvvст (зарим нэг статусыг эс тооцвол) огт хамаагvй. Єєрєєр хэлбэл гишvvнээр элсэхийг хссэгч орнуудад амьдарч ажиллаж байгаа гадаадын иргэдтэй холбоотой асуудлуудыг эцэслэн шийдэж амжаагvй байна. Энд ирээд хууль ёсоор ажиллаж амьдарч байгаа гадаадын иргэд Унгар Холбооны гишvvн болоход Унгарт оршин суух эрхтэй гэдгээрээ Холбооны гишvvн бусад орнуудад хэр хол явахыг одоогоор гvйцэд шийдээгvй, харин Унгарын иргэдтэй яавч адил биш гэдэг нь тодорхой. Нєгєє талаар шинээр элсэх орнууд маань єєрсдєє ч яг одоогийн Холбооны гишvvн орон шиг бус, нэлээд хязгаарлагдмал байдалтай элсэх тєлєвтэй байна. Тэгэхээр бидний бодлоор Унгарт (мєн Чeх, Польшид) байгаа монголчууд оршин байгаа улс нь Европын Холбоонд элсэх veд энэ элсэлтээр баруун европ дахь єєр, шинэлэг зvйлийг бус харин энд (тэнд) гарах хувирал єєрчлєлтийг илvv мэдрэх болов уу. Энэ хувирал єєрчлєлт, шинэ бvхэн олон сая унгаруудын хvсэн хvлээж байгаачлан тэдэнтэй нэг газар амьдарч буй гадаадынхны хувьд ч нvд сэтгэл баясгах юмаар дvvрэн байх биз ээ.

Унгарын тєр баригчид улс эх орон нь Холбоонд элсэх тухайд єєдрєг vзэлтэй байгаа билээ. Хэзээ нэгэн цагт Европын Холбооны гишvvн орнууд vvдээ нээхэд Унгар эхний ээлжинд лавтайяа орно гэдэгт итгэлтэй байна.

Р. Батхvv

БУДАПЕШТ, 2001 06 01