Р.Батхvv

 

ХУУЛИЙН ЭТГЭЭД БА ЭРХЗYЙН ТООЦОЛТ

(“LEGIS” сэтгүүлийн 2002 оны 1 дүгээрт нийтлэгдсэнээр)

 

Хуулийн этгээдийн vvсэл, vvссэн шалтгаан, утга учир єнєє болтол тайлагдаагvй эрхзvйн нэгэн нууц билээ. Хуулийн этгээдийн мєн чанарыг тайлахаар, тайлбарлахаар олон орны нэрт онолчид, эрдэмтэд цаг, хvчээ зориулж, хуулийн этгээдийн тухай онолоор бичигдсэн эрхзvйн утга зохиол хэдэн номын сан дvvргэхээр их болжээ. Эдгээр онолуудыг ерєнхийд нь гурван том бvлэгт хувааж болно: а) бодитчилох онол, б) дvрслэх онол ба в) хуулийн этгээд хэмээх vзэгдлийг vгvйсгэгч онолууд. Хуулийн этгээдийг оюуны болоод биеийн бодит байдалд оруулан хуулийн этгээд нь харагдаж баригдах биетэй, сэтгэх, шийдэх сэтгэхvйтэй гэж vздэг бодитчилох онолыг Gierke, Zitelmann, Binder, Saleilles  нар голлон тєлєєлдєг. Хуулийн этгээдийг зєвхєн дvрсэлсэн, тєсєєлсєн vзэгдэл гэж ойлгодог, тvvнд психо-физикийн бодит бие байхгvй гэж vздэг дvрслэх онолын гол тєлєєлєгчид нь Kierulff, Savigny, Puchta, Bierling нар юм. Хуулийн этгээд vзэгдлийг vгvйсгэгч онолыг Ihering, Vareilles-Sommieres, Stammler, Serment, Holder болон Kelsen нарын vзэл баримтлал бvрдvvлэлцдэг бєгєєд Windscheid-ын эзэнгvй эрхvvдийн тухай онол,  Brinz-ийн зорилгот хєрєнгийн тухай онол  мєн энэ бvлэгт хамаарна.

Хуулийн этгээдийн тухай онолууд ихэвчлэн бие биетэйгээ сєргєлдсєн, зєрчилдсєн байх буюу эсвэл нэг нь нєгєєгийнхєє vгvйсгэл болон гарч ирсэн байна. Гэвч, нэг л vзэгдлийг єєр єєр талаас нь, єєр єєр байр сууринаас тайлбарлахыг чармайсан эдгээр онолуудад адил тєстэй талууд, дундач шинж тэмдэгvvд бий. Хэдийгээр нэг нэг талыг барин тал тал тийш туйлширцгаасан нь бий боловч аль аль нь хэсэг бусаг зєвтэй, vнэнтэй байх агаад бие биетэйгээ санал шийдэл нийлэх, бие биенийхээ vзлийг энд нь ба тэнд нь батлах ажээ. Эндээс хуулийн этгээд vзэгдлийг бvрдvvлэгч, зайлшгvй шаардлагатай vндсэн хэсгvvдийг тодруулбал байгууллагын бодит vйлдлvvд ба эдгээр байгууллагын vйлдлvvдийг нэгтгэн холбогч эрхзvйн холбоос, ердийн тооцолтоос ялгаатай эрхзvйн тооцолт.

 

Эрхзvйн тооцолт

Эрхзvй амьдралын харьцаануудыг зохицуулахдаа тэдгээрийг индивидуал цогцоор нь, бvрэн тодорхой байдлаар нь авч vздэггvй, гагцхvv ерєнхий шинж тэмдэг vзvvлж буй талаас нь, нийт амьдралын харьцаануудын дундач шинж болох талаас нь барьж авдаг. Эрхзvй єєрийн ойлголт, тодорхойлолтуудаа бий болгохын тулд тодорхой хэмжээнд дvрслэх, тєрєлжvvлэх, ерєнхийжvvлэх шаардлагатай байдаг бєгєєд иймээс олон єнгєт бодит байдлын зєвхєн сvvдэр дvрсvvд л хууль тогтоомжуудын талбарт тусгагддаг байна. Эрхзvйн харилцаанд оролцогч єєрийн бvрэн бодит бие, оюунаараа эрхзvйн ертєнцєд нэвтэрдэггvй, биеийн тєрх, онцлогын ихэнх хэсэг, оюун санаа, бодол ба мэдрэхvйн амьдралын дийлэнх хэсэг эрхзvйн гадна vлддэг. Эрхзvйн харилцаанд оролцогч нь эрхзvйн хувьд  юуны ємнє хэсэг бодит vйлдлvvдийг vvсгэгч гэж ойлгогдох ба vvний зэрэгцээ эрхзvй vйлдлvvд vvсгэгчийг нь биш, харин уг vйлдлvvдийг нь л сонирхдог хэрэг. Гэрлэхээр ирсэн бvсгvйн гадаад vзэмж, гоо сайхан хууль-журмын хувьд ердєє сонин биш, гагцхvv тэр бvсгvйн гэрлэлт батлагчийн ємнє хийсэн эрхзvйн нєлєє бvхий мэдэгдэл нь чухал юм. Эрхзvйн хувьд эрхзvйн харилцаанд оролцогч нь хvний хэсэг vйлдлvvдийг тээгчид, хvний хэсэг vйлдлvvдийг зангидах, нэгтгэх цэг байна, тvvнийг эрхзvйн хэлээр хvний хэсэг vйлдлvvдийн “тооцолтын цэг” гэж нэрлэж болно. Тэгэхээр эрхзvйн харилцаанд оролцогч гэдэг нь эрхзvйгээр зохицуулагдаж, дараа нь vнэхээр vйлдэгдсэн хvний хэсэг vйлдлvvдийг нийлvvлэн барих єнгєгvй утас, нэгтгэлийн тєв, тооцолтын цэг ажээ.

Эрхзvйн хамгийн ердийн vйл явц нь яг тэр хvнээс гаралтай бєгєєд эрхзvйн норматив холбоос шаардалгvйгээр єєрсдєє єєр хоорондоо хэлхээ холбоотой vйлдлvvдийг нэгтгэх явдал. Гэтэл эрхзvй энэхvv нэгтгэх зарчмаас олонтаа гаждаг. Хvний vйлдлvvдийг vнэхээр vvсгэсэн эздийг нь анхаарлын гадуур орхиод, олон янзын хvмvvсийн хийсэн vйлдлvvдийг, нэг л хvнээс гаралтай мэт болгон, эрхзvйн нягт холбоосонд оруулж болно. Эрхзvй ийнхvv тэс єєр єєр хvмvvсийн vйлдлvvдийг ганцхан хvний vйлдлvvд болгон нэгтгэж болох бєгєєд тэдгээр єєр єєр хvмvvсээс гаралтай vйлдлvvд эрхзvйн зохицуулалтын дагуу бие биедээ нэгдэн, бие биеэ гvйцээн, бие биендээ жигдэрдэг ажээ. Харин олон хvний vйлдлvvд нэгэн хvний (эсвэл хуулийн этгээдийн) хийсэн vйлдлvvд болж нэгдэхийн тулд эрхзvйн тодорхой тушаал зайлшгvй шаардлагатай. Энэ тушаалыг “тооцолтын журам” гэж нэрлэж болох юм.

Эрхзvйн тооцолт гэдэг нь эрхзvй хvний ямар нэгэн vйлдэлд эрхзvйн нєлєє єгч байгаа хэрэг болно, єєрєєр хэлбэл хvний ямар нэгэн vйлдэлд эрхзvйн зvгээс тушаасан ямар нэгэн vр дагаварыг холбож байна гэсэн vг. Ерєнхийдєє бол эрхзvй нь аль нэг vйлдлийг тvvнийг vнэхээр vйлдсэн хvнийх гэж тооцох боловч зарим тохиолдолд ямар нэг хvний vйлдлийн vр дагаварыг vнэхээр тvvнийг vйлдсэн эзэнд нь бус, харин шал єєр хvнд юм уу юманд єгдєг байна. Yvний шилдэг жишээ нь тєлєєлєл хэмээх эрхзvйн институци.

Эрхзvйн харилцаанд оролцогчдыг хvн ба хуулийн этгээд гэсэн хоёр том бvлэгт хувааж болно. Дээрх харилцаанд оролцохын тулд оролцогч эрхзvйн чадвартай байх ёстой, эрхзvйн чадвар нь тухайн этгээд эрх, vvргийн эзэн байж чадах байдлыг илэрхийлнэ. Гэтэл эрх, vvргvvдийн эзэн байна гэдэг эрхзvйн харилцаанд оролцоход хангалттай бус ажээ. Оролцогч эрхээ эдлэх, vvргээ гvйцэтгэх, єєрєєр хэлбэл бодитоор vйлдэл хийх чадвартай байх хэрэгтэй бєгєєд энэ байдлыг нь эрхзvйн чадамж гэж нэрлэнэ. Эрхзvйн чадвар нь эрх, vvргvvдийн эзэн байх пассив байдлыг илэрхийлдэг бол эрхзvйн чадамж нь тэдгээрийг хэрэгжvvлэх актив байдлыг агуулна. Эрхзvй эрхзvйн харилцаанд оролцогчдод эрх, vvрэгтэй байх боломж єгєєд зогсолгvй бодитоор vйлдэх бололцоог нь ч vргэлж бодолцдог байна. Биеийн, насны, сэтгэхvйн байдлынхаа улмаас єєрийн хvсэл зорилго, хуулийн дагуу бодит vйлдэл хийх чадваргvй хvмvvс байдаг, энэ дутагдлыг эрхзvй аль эртнээс анзаарч мэдээд эрхзvйн чадвартай боловч (хvн бvхэн эрхзvйн чадвартай) тvvнийгээ хэрэгжvvлэх чадалгvй хvмvvсийг бусад хvмvvсийн vйлдлээр дамжуулан эрхзvйн харилцаанд оролцох боломж бий болгожээ. Чадамжгvй хvмvvсийн ємнєєс vйлдэл хийгчдийг ерєнхий нэрээр тєлєєлєгчид гэх бєгєєд хэдийгээр тэд бодит vйлдэл хийж байгаа боловч уг vйлдлийнх нь эрхзvйн нєлєє тэдэнд бус, харин тєлєєлvvлсэн, мєнєєх чадамжгvй хvн дээр тусна. Тэгэхээр шал єєр хvний хийсэн vйлдлийг єєр хэн нэг хvн хийсэн болгож, тvvний vйлдэл гэж тооцож байгаа хэрэг.

 

Хуулийн этгээд

Эрхзvйн чадвар ба чадамжийн ангилал, тєлєєлєл, эрхзvйн тооцолт гэдэг ойлголтууд хэрэв байгаагvй бол хуулийн этгээд хэмээх vзэгдэл бий болохгvй байсан биз ээ.

Хуулийн этгээд нь єєрєє бодит vйлдэл хийх боломжгvй тул эрхзvйн чадамжгvй хvнтэй тєстэй байдалд байна. Хуулийн этгээд єєрєє vйлдэл хийхгvй, харин удирдах буюу тєлєєлєх байгуулагаараа дамжуулан хийх ба энэ байгууллага нь ч нэг юм уу хэсэг хvнээс бvрдэж буй, хуулийн этгээдийн vйлдэл тэгэхээр тvvний нэр дээр хийсэн хэн нэг хvний, эсвэл хvмvvсийн vйлдэл юм. Эрхзvйн хувьд хамаатай тэдгээр vйлдлvvдийг хуулийн этгээд vйлдсэн гэж тооцоод уг vйлдлээс гарах vр дагавар, нєлєє хуулийн этгээд дээр бууна. Хуулийн этгээд нь хvмvvсийн vйлдлийг нэгтгэн, эрхзvйн нєлєєг тусгах цэг ажээ. Єєрєєр хэлбэл хvмvvсийн vйлдлийг тvvнийх болгон тооцох эрхзvйн тооцолтын цэг юм. Ийм цэгvvдийн заримыг “Тэнгэр ХК”, “Газар ХХК” гэж, эсвэл Монгол улсын Засгийн газар, эсвэл Нэгдсэн Yндэстний Байгууллага гэж нэрлэдэг.

Хуулийн этгээд нь эрхзvйн бvтээгдэхvvн, норматив нэгдэл юм. Эрхзvйн зvйл журмууд буюу нормуудгvйгээр энэ нэгдэл оршихгvй. Хэрэв эрхзvйн нормууд норматив нэгдлийг бий болгохдоо ямар нэг психо-физикийн нэгдэл дээр vндэслээгvй бол тvvнийг эрхзvй цэвэр єєрийн байр суурийн дагуу, ямар нэг эрхзvйн хувьд чухал зорилго юм уу сонирхолд нийцvvлэн бvтээсэн байж таарна. Ингэж эрхзvйн цэвэр єєрийнх нь байр суурийн дагуу, аль нэг зорилгын тулд, практикын чухал ач холбогдлын vvднээс, эсвэл техникийн хялбарчлалын тулд бий болсон эрхзvйн тооцолтын цэгvvд бол хуулийн этгээдvvд бєгєєд тэд учир холбогдлын эх vvсвэрvvдийн хамтлаг биш, харин єєр байр суурийн дагуу бие биетэйгээ холбогдож буй хvний vйлдлvvдийг нэгдмэл болоод бие даасан эрхзvйн этгээдийн vйлдэл болгон нэгтгэдэг. Энд эрхзvйн этгээд хэмээн эрхзvйн харилцаанд оролцогчийг нэрлэв.

Хуулийн этгээд хэмээх институци дотор уг нь бол холбогдох учиргvй хvний vйлдлvvдийг эрхзvй холбон нэгтгэх ба энэ холбоос бодит ертєнцєд ч vйлчлэх нєлєєллvvдийг бий болгодог ажээ. Хvний vйлдлvvдийг бодит ертєнцєд хамаарах психо-физикийн хэсгvvд, харин тэдгээрийг холбогч, тооцогч, эрхзvйн нєлєє тэдэнд єгєгч зvйл журмуудыг сэтгэхvйн ертєнцєєс гаралтай норматив хэсгvvд гэвэл хуулийн этгээд нь эдгээр бодит болон сэтгэхvйн хэсгvvдийн єєр хоорондын холбогдол, нэгдэл ажээ.

 

Хуулийн этгээд хvнээс ялгагдах нь

Хуулийн этгээд нь эрхзvйн чадвараараа хvнээс ялгагдана. Хуулийн этгээд абсолют эрхзvйн чадвартай; мєн шинж чанараараа гагцхvv хvнийх байж болох эрх, vvргvvдээс бусад бvхий л эрх, vvргvvдийн эзэн байж болно. Хvн байгалийн ч, нийгмийн ч нэг хэсэг, єєрєєр хэлбэл биологийн ч, нийгмийн ч бодьгал. Эндээс харахад эрхзvйн харилцаанд оролцогчийн бvх эрх гагцхvv хvнд л байж болох юм. Хvнээр vлгэрлэн бvтээсэн хуулийн этгээд харин зєвхєн нийгмийн нэг хэсэг бєгєєд иймээс тvvнд хамаагvй бага, нийгэмд гvйцэтгэх vvрэг, vйлдэлд (улс тєрийн, эдийн засгийн гэх мэт vйл ажиллагаануудад) нь хамаарах эрх л єгєгдєнє. Харин гагцхvv хуулийн этгээдэд байх эрх, vvргvvд бас байдаг.

Эрхзvйн чадамжийн тухайд хуулийн этгээд нь ямагт тєлєєлєгчєєр (удирдах буюу тєлєєлєх байгууллагаараа) дамжуулан vйлдэл хийнэ, хvн шиг эрхзvйн чадамжтай байж чадахгvй. Хуулийн этгээдийн оронд, тvvний нэрийн ємнєєс тєлєєлєгчид нь, тєлєєллийн байгууллагууд нь vйлдэл хийх, эрхзvйн мэдэгдэл гаргах, эрхээ хэрэгжvvлэх гэх мэт шаардлагатай.

Гадаад байдал нь хуулийн этгээдийг мэдрэхvйн ертєнцєд хvнээс мэдэгдэхvйцээр ялгаж єгдєг.

Гэвч хамгийн том ялгаа бол хуулийн этгээд нь эрхзvйн бvтээгдэхvvн байхад хvн эрхзvйн заалт, журмуудаас vл хамааран оршигч бодьгал буюу тvvний оршил нь угийн, анхдагч билээ. Хуулийн этгээд эрх, vvргvvдээ бичигдмэл хууль, тогтоомжоос авдаг, тvvний бvх эрх, vvрэг хууль-журмын агуулгаас гаралтай, тэгэхээр ямар ч эрх байлаа гэсэн аль нэг хууль-журмын заалтад тvvнийг хамааруулж болдог бол хvнд байгалиас заяасан эрхvvд бас байх бєгєєд тэдгээр нь хууль-журмын зохицуулалтад хамрагдахгvй юм. Хvний угийн, анхдагч байдал ба хуулийн этгээдийн хууль-журмаас гаралтай байдал нь тэдний эрхзvйн чадварын ялгааны vндэс болдог ажээ.

 

 

 

2002 оны 8 дугаар сар.