М. ИЧИННОРОВ

ЭЗШДХТ-ийн тэргvvн

ШИНЭ ЭРYYГИЙН БАЙЦААН ШИЙТГЭХ ХУУЛИАР ЭРYYГИЙН ПРОЦЕСС ДАХЬ ЄМГЄЄЛЄГЧИЙН ЭРХИЙГ ЄРГЄЖYYЛСЭН НЬ

Шинэ Эрvvгийн байцаан шийтгэх хуульд сэжигтэн, яллагдагч, шvvгдэгчийн ємгєєлvvлэх эрхийг баталгаатай хангах зорилгоор байцаан шийтгэх ажиллагаанд ємгєєлєгчийн оролцоо, эрх мэдлийг нэмэгдvvлэх тал дээр дараах єєрчлєлтvvдийг оруулсан нь энэ эрхийн хэрэгжилтэнд дэвшил гарах алхмуудын нэг гэж vзэж байна. Yvнд:

• Хуучин хуулинд ємгєєлєгч заавал оролцуулах хэргийн жагсаалтыг зєвхєн шvvхийн процесст хамааруулж байсан бол шинэ хуулийн 40.1-д зааснаар хэрэг, бvртгэлт, мєрдєн байцаалт, шvvх хуралдааны ажиллагаанд ємгєєлєгч заавал оролцуулах хэргийн жагсаалтыг хуульчилсан байна.
• ЭБШХ-ийн 38.2-т “Мэргэжлийн ємгєєлєгч оролцох боломжгvй бол байцаан шийтгэх ажиллагаанд оролцоход харшлах шалтгаангvй этгээдийг сэжигтэн, яллагдагч, шvvгдэгч єєрєє ємгєєлєгчєєр сонгоно” гэсэн нэмэлтийг оруулж єгсєн нь ємгєєлєгч хvрэлцээгvй болон чанартай мэргэжлийн ємгєєлєгчийн туслалцаа авч чадахгvй байгаа олон иргэдийн эрхэд нийцсэн заалт болжээ гэж хуульчид болон иргэд vзэж байгаа юм.
• ЭБШХ-ийн Ємгєєлєгчийн эрх, vvрэг гэсэн 41-р зvйлийн 3.3-т хохирогч, гэрч, шинжээчийг байцаахад байлцаж, тэдгээрт асуулт тавих эрхтэй гэж заасан нь хуучин хуулинд байсан … хэрэг бvртгэгч, мєрдєн байцаагчийн зєвшєєрснєєр дээрх субьектуудыг байцаахад байлцах эрхтэй гэснээс арай єєр, илvv эрхтэй болгож єгсєн явдал юм.
• ЭБШХ-ийн 41.3.5-д … єєрийн байлцсан байцаан шийтгэх ажиллагааны тэмдэглэлтэй танилцаж, засвар оруулах тухай саналаа бичгээр гаргах эрхтэй гэж єєрчилсєн нь хуучин хуульд заасан … єєрийн байлцсан хэрэг бvртгэх, мєрдєн байцаах ажиллагааг протоколд бvрэн зєв бичсэн эсэхийг тухай саналаа бичгээр гаргах эрхтэй гэснээс зарчмын хувьд арай єєр бєгєєд ємгєєлєгчид илvvтэй эрх олгосон заалт гэж vзэж болохоор байна.
• Хуучин хуулинд … шинжээчийн дvгнэлт гаргуулах хvсэлт тавих эрхтэй гэж байсан боловч шинэ хуулинд яг тийм зvйл байхгvй байна. Гэвч шинэ хуулийн 41.3.2-т “Хуулийн 92-р зvйлд заасны дагуу хууль зvйн туслалцаа vзvvлэхэд шаардлагатай эд зvйл, баримт бичиг, мэдээлэл, бусад нотлох баримтыг цуглуулах талаар хvсэлт тавих, гаргаж єгєх, тvvнийгээ шалгуулах, хавтаст хэрэгт тусгуулах эрхтэй” гэж заасан байна. Тэгвэл ЭБШХ-ийн 92.2-т “мєрдєн байцаагч, хэрэг бvртгэгч, прокурор талуудын хvсэлтээр болон єєрийн санаачилгаар энэ хуульд заасан журмын дагуу мэдvvлэг авах, дvгнэлт гаргуулахаар шинжээч томилох, vзлэг, нэгжлэг хийх болон энэ хуульд заасан бусад байцаан шийтгэх ажиллагаа явуулах, байгууллага, албан тушаалтан, иргэнээс болон гvйцэтгэх ажил эрхэлж байгаа байгууллагаас хэрэгт ач холбогдол бvхий эд мєрийн баримт, баримт сэлтийг гаргуулан авах, эрх бvхий байгууллага, албан тушаалтнаар шалгалт, vзлэг хийлгvvлэхийг шаардах эрхтэй” гэж хуульчилсан байна.
• Ємгєєлєгчийн байцаан шийтгэх ажиллагаанд эдлэх эрхийн хvрээнд шинэ хуульд заасан хамгийн гол чухал заалтуудын нэг нь ємгєєлж байгаа сэжигтэн, яллагдагчийг баривчлах, цагдан хорих асуудлыг шvvхэд шийдвэрлэхэд хvсэлтээрээ байлцаж, шvvхэд санал гаргах эрхийг баталгаажуулсан явдал юм.

Шинэ хуулийн дээрх заалтууд иргэдийн ємгєєлvvлэх эрхийг баталгаатай эдлvvлэхэд байцаан шийтгэх ажиллагааны бvхий л vе шатанд хумигдмал байсан ємгєєлєгчийн эдлэх эрхийг нэлээд єргєн болгож єгснєєрєє дэвшилттэй зvйл юм. Гэвч эдгээр эрхvvдийг хэрхэн эдлvvлэх, ємгєєлєгчийн vйл ажиллагааны хvрээ хэр єргєжих нь практикаас л харагдана.