ХАРАА ХЯНАЛТГYЙ ХYYХДИЙН ЭРХ ЗYЙН ХАМГААЛАЛТЫН АСУУДАЛ

                                                                                    “Отгонтэнгэр” Их сургуулийн тэргvvлэх багш,

тэнхимийн эрхлэгч Ц.Алтанцэцэг                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                

                       

Хараа хяналтгvй хvvхдийн хамгаалал тvvний эрх зvйн зохицуулалтын талаарх асуудлыг авч vзье.

            1992 онд батлагдсан шинэ Yндсэн хуулиар Иргэний эрх чєлєє, улс тєр, эдийн засаг, нийгэм соёлын болон гэр бvлийн харилцаанд эдлэх тэгш эрхийг баталгаажуулснаар хvvхдийн эрхийг хангах эрх зvйн vндсийг бvрдvvлж улмаар 1996 онд хvvхдийн эрхийг хамгаалах тухай бие даасан хуулийг баталж одоогийн байдлаар салбар 50 гаруй хуульд хvvхдийн эрхийг хангахтай холбоотой харилцааг зохицуулсан заалтууд орсон.

            Эдгээр хуулиудад хараа хяналтгvй хvvхдийн асуудал хэрхэн тусгасан байдлыг товч авч vзье.

            Хvvхдийг эрхийг хамгаалах тухай хуулиар /1996 он/:

“Бvтэн єнчин, тахир дутуу, нэн ядуу, хараа хяналтгvй хvvхдийг садар самуун, хvчирхийлэл, доромжлолын улмаас сэтгэл санааны болон бие махбодийн хохирол хvлээсэн хvvхдийг хvнд нєхцєлд байгаа гэж vзнэ” гээд тэдэнд халамж, хєнгєлєлт, тусламж vзvvлхээр заажээ. Мєн хараа хяналтгvй, хаяг нь тодорхойгvй, гэр бvлдээ єсч хvмvvжих, суралцах боломжгvй, эрх нь зєрчигдєж байгаа болон хэрэг зєрчилд холбогдсон хvvхдийг тvр саатуулах, халамжлах, хєдєлмєр хvмvvжлийн байгууллагад сурган хvмvvжvvлэх зардлыг тєсвєєс санхvvжvvлэх тухай тус тус заажээ.

1.      Монгол Улсын гэр бvлийн хуульд зааснаар /1999 он/

… Хvндэтгэн vзэх шалтгаанаар хvvхдээ биечлэн тэжээн тэтгэх, асран халамжлах бололцоогvй, эсхvл тэжээн тэтгэхээс зайлсхийсэн хvний хvvхэд, хараа хяналтгvй хvvхдийн эрх ашиг сонирхлыг сум дvvргийн засаг дарга хамгаалах ба сум дvvргийн засаг дарга нь хvнд нєхцєлд байгаа хvvхдийг  илрvvлж бvртгэл хєтлєн тvvнийг гэр бvлдээ авч асран хvмvvжvvлэх хvсэлт гаргасан иргэнд шилжvvлэх, асран хамгаалагч, харгалзан дэмжигч тогтоолгох, vрчлvvлэх, хvvхэд асран хvмvvжvvлэх байгууллагад шилжvvлэх асуудлыг шийдвэрлэнэ.

2.      Хараа хяналтгvй хvvхдийг тvр саатуулах тухай хуульд зааснаар /1994/:

Хараа хяналтгvйгээс амь нас, эрvvл мэнд нь хохирч болзошгvй 16 хvртэлх  насны хаяг, эцэг эх, харгалзан дэмжигч нь тодорхойгvй хvvхдийг Цагдаагийн байгууллагын эрх бvхий ажилтан 7 хоног хvртэл хугацаагаар тvр саатуулж тvvнийг хvvхдийн буюу харгалзан дэмжих байгууллагад шилжvvлнэ. Дээр дурдсан хуулийн зохицуулалт нь хараа хяналтгvй хvvхдийн эрх ашиг, сонирхолыг хамгаалах vvднээс хууль зvйн хамгаалалтын хэлбэр болон тэдэнд vзvvлэх хєнгєлєлт, тусламжийг хуульчлан заажээ. Хvvхдийг хараа хяналтгvй  байдалд орж эрх ашиг нь хохирохоос урьдчилан сэргийлэх vvднээс тэдний амь нас эрvvл мэндийг хамгаалахад чиглэсэн механизмыг тогтоох, эцэг эхэд нь буцаах эсэх асуудлыг хvvхдийн эрх ашгийг харгалзан vзэж шийдвэрлэж байх, тэднийг халамжийн байгууллагад шилжvvлэн асран хамгаалах асуудлын зохицуулалтыг тодорхой болгож єгєх шаардлага бий болжээ. Учир нь хараа хяналтгvй хvvхдийн нийгмийн асуудлыг шийдвэрлэхдээ тэдэнд халамж vйлчилгээ vзvvлэх гэсэн тvр зуурын арга хэмжээ нь зарим талдаа нийгмийн сэтгэл зvйд буруу хандлагыг бий болгож харин ч эцэг эх, асран хамгаалагчид хvvхдээ уг газруудад шилжvvлэх сонирхлыг нэмэгдvvлэх тєдийгvй тэдний буруутай эсэхийг тогтоох боломжгvй байдлаас болж хариуцлага хvлээлгэх ч боломжгvй байдалд хvргэж байна. Тєр нь хvнд нєхцєлд байгаа хvvхдийг ивээлдээ авч халамжлах нь зvйн хэрэг боловч эцэг эх, асран хамгаалагчийн vvргийг бодитой хэрэгжvvлэхэд чиглэсэн тvvнд тохирсон оновчтой механизм бий болоогvйгээс тэдний буруутай ажиллагааг тогтоох боломжгvйд хvргэж хэт хавтгайрсан шударага бус байдалд оруулж байна. Ер нь хараа хяналтгvй хvvхдийн асуудлыг хvний аюулгvй байдлыг хангах хvрээнд авч vзэх шаардлагатай тул тvvний нийгмийн асуудал нь зєвхєн аль нэг этгээд байгууллагын асран хамгаалалтанд шилжvvлснээр шийдвэрлэгдэх биш нилээд єргєн хvрээтэй цогц асуудал гэдэг нь єнгєрсєн хугацаанд хэрэгжvvлж буй арга хэмжээнээс харагдаж байгаа тул тvvний хамгаалалтын эрх зvйн зохицуулалтыг боловсронгvй болгох шаардлага бий болж байна. Yvнд:

1. Хараа хяналтгvй хvvхдийг хvнд нєхцєлд байгаа хvvхдэд хамруулан авч vзэж байгаа ч тvvнийг хэрхэн ойлгох вэ? Хуульд хэрэглэх нэр томъёог нэг мєр ойлгож, зєв хэрэглэх vvднээсээ тvvнийг тодорхойлох шаардлагатай. Энэ нь тухайн нєхцєл байдалд бодитой дvгнэлт хийж тvvнд тохирсон эрх зvйн механизмыг тогтооход ач холбогдолтой. Єєрєєр хэлбэл хамгаалалтын болон хариуцлагын механизмыг бvрдvvлж байж vр дvнгээ єгнє.

2. Эцэг эх тvvний асран хамгаалагчид хvvхдийн талаар гол хариуцлагыг хvлээнэ гэж vздэг. Гэтэл практикт эцэг эхийн vvрэг хариуцлагатай холбоотой хэрэг маргаан огт шийдвэрлэгддэггvй. Мэдээж хvvхдийнхээ эрхийг зєрчсєн этгээд єєрєє тухайн асуудлыг тавихгvй нь хэнд ч ойлгомжтой. Иймээс тvvнийг тєлєєлж эрх ашгийг нь хамгаалах vvрэг бvхий этгээдийн хяналтыг єндєржvvлж хуулийн холбогдох заалтыг хэрэгжvvлэх нь зvйтэй. Єнєєдєр шvvхийн практикт эцэг эх байх эрхийг хязгаарласан, хассан хэрэг бараг шийдвэрлэгдэхгvй байгаа нь vvнтэй холбоотой. Гэрлэлт цуцлах маргааныг шийдвэрлэх явцад хvvхдийн тэтгэвэр, асрамжийн асуудлыг шийдвэрлэхийн зэрэгцээ “ хvvхдээ хvмvvжvvлэх эрх vvргийг хэрхэн хэрэгжvvлэх асуудлыг заавал шийдвэрлэж энэ тухай шvvхийн шийдвэрт тодорхой зааж байх нь зvйтэй.

3. Хvvхдийн эрхийн тухай Конвенцийн 20 дугаар зvйлд зааснаар єєрийн гэр бvлээсээ тvр буюу бvрмєсєн хагацсан эсвэл гэр бvлийнхээ дотор цаашдаа байвал язгуур эрх ашигт нь харшлах аюултай болбол тухайн хvvхэд улсаас онцгойлон асрамжлуулан хамгаалуулах тусламж авах эрхтэй. Дээрх хуулиудад хамгаалалтын дараах хэлбэрийг хуульчлан тогтоосон. Yvнд:

·        Асран хамгаалагч, харгалзан дэмжигч тогтоох

·        Хvсэлт гаргасан иргэний гэр бvлд асран хvмvvжvvлэхээр шилжvvлэх

·        Асран хvмvvжvvлэх байгууллагад шилжvvлэх

·        Yрчлэх зэрэг болно

Дээрх хамгаалалтын хэлбэрvvд нь хvvхдийн гэр бvл эцэг эхийг орлож байгаа тул тvvнийг хамгаалалтын онцгой хэлбэрvvд гэж vзнэ.

            Энэ хэлбэрvvдэд юуны ємнє хvvхдийн эцэг эх, гэр бvлийг орлож чадах нєхцєл бvрдсэн байхын зэрэгцээ хvvхдийн хvмvvжлийн залгамж чанарыг алдагдуулахгvй байх шаардлага тавигдана.

            Орлох шинжтэй хамгаалалтын хэлбэр нь тухайн vйл ажиллагааг хэрэгжvvлж буй байгууллагын онцлог, эдийн засгийн нєхцєл байдлаар хяазгаарлагдан зохицуулагдахгvй.

            Єнєєдрийн байдлаар хvvхдийн асрамжийн газар 3, халамжийн тєв/нийслэлд/ 30 vvний 29 нь гадаадын, буяны байгууллага, сайн дурын иргэдийн санхvvжилт болон Олон улсын байгууллагын хєтєлбєр, санхvvжилтийн хvрээнд vйл ажиллагааг явуулж байна.

            Халамж, асрамжийн байгууллагууд нь тєрийн, тєрийн бус, сайн дурын олон улсын гэх мэт хэлбэртэй байгаа бєгєєд тvvний хvчин чадал хєрєнгє тєсєв харилцан адилгvй, хvvхдэд vзvvлэх ажил vйлчилгээ ерєнхийдєє агуулга чиглэлээр адил хэмжээтэй байна. Цаашдаа ч нэмэгдэх хандлагтай байгаа нєхцєлд халамжийн байгууллагад хvvхдийг шилжvvлэн хамгаалах тухай асуудлыг хуулиар зохицуулж тvvний нийгмийн асуудлыг цогц шийдвэрлэх замаар тэдний аюулгvй байдлыг хангах эрх зvйн орчин бvрдэх болно. Ийм зохицуулалт байхгvй учраас vйл ажиллагааны тvвшин харилцан адилгvй хvний эрхийг хангах стандартыг тогтоон хэрэгжvvлэхэд бэрхшээлтэй.

            4. Хvvхдийн эрхийг хамгаалах тухай хуулийн 7-р зvйлд: “Хvvхдийг гэр бvл, эцэг, эхээс нь хууль бусаар салгаж vл болно. Хvvхдийн эрх ашгийг хамгаалах зорилгоор зєвхєн хуульд заасан vндэслэл журмын дагуу Шvvхийн шийдвэрээр эцэг эхээс нь тусгаарлаж болно. Энэ нєхцєлд хvvхэд тєрийн асрамжинд байна гэж заажээ.

            Гэтэл Гэр бvлийн тухай хуулийн 25.4, 25.5-д зааснаар “эцэг эх асран хамгаалагч, харгалзан дэмжигчийн болон хvvхдийн эрх ашиг сонирхол хоорондоо зєрчилдєж байгаа нь тогтоогдсон бол сум дvvргийн засаг дарга хvvхдийн эрх ашиг сонирхолыг хамгаалах тєлєєлєгчийг томилж болно” гэсэн.

            Энд заасан тєлєєлєгч ямар vvрэг гvйцэтгэх, зохицуулах боломжгvй бол хэрхэн шийдвэрлэж хvvхдийн эрх ашгийг хамгаалах вэ, гэр бvлдээ байвал язгуур эрх ашиг, сонирхол нь хохирч буй хvvхдийн эрх ашгийг хэрхэн хамгаалах тухай асуудлыг тодорхой зааж тусгах шаардлагатай юм.

            5. Дээрх зохицуулалтыг тодорхой тусгаж хуульчилж єгснєєр эцэг, эх хvvхдийн аль алины эрх ашгийг хангах эрх зvйн орчин бvрдэхийн зэрэгцээ гэм буруутай этгээдэд хариуцлага хvлээлгэх, хамгаалалтын хэлбэрийг зєв сонгож хэрэгжvvлэх нєхцєл бvрдэнэ.

            6. Гэр бvлийн тухай хуулийн 74 дvгээр зvйлд зааснаар “Хvнд нєхцєлд байгаа бага насны буюу насанд хvрээгvй хvvхдийг иргэн гэр бvлдээ авч єєрийн зардлаар асран хvмvvжvvлж болно” гэсэн заалтыг хэрэгжvvлэхийн тулд тэдэнд vзvvлэх материаллаг туслалцаа, vйлчилгээг єргєжvvлэх чиглэлээр холбогдох хуульд нэмэлт єєрчлєлт оруулах нь зvйтэй. Гэр бvлийг дэмжиж хамгаалах эдийн засгийн хєшvvрэг, эрх зvйн хамгаалалт бvрдээгvй нєхцєлд дээрх хуулийн заалтыг хэрэгжvvлэхэд бэрхшээлтэй.