«ТЄЛБЄРИЙН ЧАДВАРГYЙ ИРГЭДЭД ХУУЛЬ ЗYЙН ТУСЛАЛЦАА YЗYYЛЭХ YНДЭСНИЙ ТОГТОЛЦООГ БОЛОВСРОНГУЙ БОЛГОХ»

Yндэсний хурал

Тєлбєргvй чадваргvй хvмvvст эрх зvйн туслалцаа vзvvлэх тогтолцоог боловсронгуй болгох

Тєслийн зорилго:

Тєслийн vндсэн зорилго нь Yндсэн хууль болон бусад хууль тогтоомжоор олгогдсон эрх зvйн туслалцаа vнэ тєлбєргvй авах эрхийн баталгаа болон vр бvтээлтэй хvртээхэд vvсэж бэрхшээлийг тодорхойлох, шийдвэрлэх арга замыг тодорхойлох, энэ асуудалд хамрагдах байгууллагуудыг татан оролцуулах, улмаар энэ салбарт хийгдэх эрх зvйн шинэтгэлийн санаачлагыг дэмжихэд оршино.

Тєслийн vйл ажиллагаа :

1. Тєслийн багийг Хууль Зvй Дотоод Хэргийн Яам, Монголын Ємгєєлєгчдийн Холбоо, хууль зvйн товчоод, хvний тєрийн бус байгууллагууд, хуулийн клиникvvдээс сонгож бvрдvvлэх
2. Зvvн Европын Эрх зvйн туслалцааны системийн талаарх бvсийн хуралд оролцох
3. Эрх зvйн туслалцааны системийг боловсронгуй болгох талаар vндэсний хурал зохион байгуулах
4. Олон улсын байгууллагаас мэргэжлийн зєвлєх урьж тєслийн vйл ажиллагаа болон стратеги тєлєвлєлтєнд зєвлємж гаргуулах
5. Судалгаа, санал асуулга боловсруулж явуулах, холбогдох байгууллагуудад тараах
6. Цуврал сургалт, уулзалт зохион байгуулах
7. Бусад орны туршлага болон загваруудын талаар гарын авлага бэлтгэх
8. Олон нийтэд уг асуудлын талаарх суртачилгаа хийх, мэдээллээр хангах

Тєсєл хэрэгжvvлэх vйл явц :

Тєслийг хэрэгжvvлэхдээ МННХ Эрх Зvйн хєтєлбєр нь Хууль Зvй Дотоод Хэргийн

Яамтай хамтран меморандум байгуулна. Энэхvv меморандум дээр vндэслэн Монголын Ємгєєлєгчдийн Холбоотой тєсєл хэрэгжvvлэх гэрээ байгуулна.

Тєсєлд хамрагдах байгууллагууд : Монголын Ємгєєлєгчдийн Холбоо, хуулийн товчоод, ТББ-ууд, хуулийн клиникvvд, эрх зvйн мэдээллийн тєвvvд

Тухайлбал, Yндсэн хуулийн 55 дугаар зvйлд єєрийгєє ємгєєлєх болон хууль зvйн мэргэжлийн туслалцаагаар хангагдах шvvгдэгчийн эрхийг тунхагласан бол Эрvvгийн байцаан шийтгэх хуульд гэмт хэрэг vйлдсэн явдалд сэжиглэгдсэн, албадан саатуулагдсан буюу байцаагдах vеэс ємгєєлєгч оролцох тухай зааж сэжигтэн, яллагдагч ємгєєлєгчийг єєрєє буюу тэдний зєвшєєрснєєр, хvссэнээр тєрєл садны хvмvvс, хууль ёсны тєлєєлєгч нь сонгон авна гэж ємгєєлєгчєє сонгож авах эрхийг баталгаажуулсан байна. Хэрэв ємгєєлєгчєє сонгон аваагvй бол тvvний хvсэлтээр хэрэг бvртгэгч, мєрдєн байцаагч, прокурор, шvvх энэ эрхийг нь хангах бєгєєд ємгєєлєгчєє сонгоход нь тодорхой хvний нэр зааж тулгах замаар ємгєєлvvлэх эрхэнд нь халдахыг хориглосон. Тvvнчлэн заавал ємгєєлєгч оролцуулах хэргийг хуульчилж єгсєн байдаг.

Ємгєєллийн тухай болон шvvхийн тухай хуульд дээрх зарчмыг дэлгэрvvлэн хуульчилж баталгаажуулснаас vзэхэд ємгєєлvvлэх эрхийн тухай ерєнхий заалт, зарчим олон улсын хэм хэмжээ жишгээс нэг их зєрєхгvй байгаа нь харагдаж байна.

Хууль зvйн туслалцаа авах эрхийн хэрэгжилтийг тодорхойлох нэг гол vзvvлэлт бол нийгмийн тодорхой бvлэг болох тєлбєрийн чадваргvй, ядуу иргэдийн хууль зvйн туслалцаа авах эрхийн асуудал юм.

Ємгєєллийн тухай хуульд (1994) тєлбєрийн чадваргvй иргэдийн ємгєєллийн зардлыг улсын тєсвєєс санхvvжvvлэх тухай болон энэ зардлыг санхvvжvvлэх, тайлан тооцоо гаргах журмыг холбогдох эрх бvхий байгууллага тогтоохоор энэ эрхийг баталгаажуулж єгсєн.

Гэвч практикаас харахад тєлбєрийн чадваргvй иргэдэд эрх зvйн туслалцаа vзvvлэх vйл ажиллагаанд зориулж улсын тєсвєєс тодорхой хэмжээний хєрєнгє

гаргадаг боловч энэ хєрєнгє нь Шvvх, тvvний Ерєнхий зєвлєлд байна уу аль эсвэл ХЗДХЯам нь дээр тєвлєрч байна уу гэдгээс vл хамаараад, энэ мєнгє жинхэнэ эзэндээ хугацаандаа хvрэх асуудал маш хангалтгvй зохион байгуулагдаж иржээ.

Хаврын чуулганаар батлагдсан Ємгєєллийн тухай шинэчилсэн хуулиар (2002) ємгєєлєгч жилд 2 удаа тєлбєрийн чадваргvй иргэнийг ємгєєлєх тухай шинэ заалт оруулсан нь энэ асуудалд ахиц гаргах оролдлого хийсэн боловч ерєнхий дvнгээр нь авч vзвэл, асуудлыг шийдвэрлэх талаар бодитой алхам болж чадсангvй гэж vзэж болох юм. Энэхvv судалгааны тайланд тєлбєрийн чадваргvй иргэдэд vнэ тєлбєргvй хууль зvйн туслалцаа vзvvлэх асуудал єнєєдєр ямар тvвшинд байна вэ гэдгийг эрvv болон иргэний хэргийн хvрээнд, тvvнчлэн гэмт хэргийн хохирогчид, эмзэг бvлгийнхэнд хэрхэн хvрч байгаа болон энэ асуудалд зарчмын шинжтэй ямар єєрчлєлтvvдийг хийх боломжтой талаар санал, зєвлємж боловсруулан оруулсан болно. Судалгааг 2001 оны 7-8 сард М.Ичинноров, АНУ-ын Олон Улсын Эрх Зvйн магистр (ЭЗШДХТ) Б.Цэвээн (Хууль Зvй, Дотоод Хэргийн Яам), МУИС-ийн докторант, хууль зvйн магистр Д.Оросоо (Глоб интернейшнл) нарын бvрэлдэхvvнтэйгээр хийж гvйцэтгэсэн юм.

1.Эрvvгийн хэрэгт vнэ тєлбєргvй хууль зvйн туслалцаа vзvvлэх эрх зvйн эх сурвалж

Монгол улсад 1990 онд єрнєсєн ардчилсан хувьсгалын vр дvнд тоталитари дэглэмийг халж, хvний эрх, эрх чєлєєг дээдэлсэн иргэний нийгэм байгуулах vйл явц эхэлж, 1992 онд батлагдсан, ардчилалын vзэл баримтлалыг гvн шингээсэн, шинэ Yндсэн хуулиар хvний vндсэн эрх, эрх чєлєєг тунхаглан баталгаажуулсан юм.

Монгол улсын Yндсэн хуулийн 16 дугаар зvйлийн 14 дэх хэсэгт (1992) “Монгол улсын хууль, олон улсын гэрээнд заасан эрх, эрх чєлєє нь зєрчигдсєн гэж vзвэл уул эрхээ хамгаалуулахаар шvvхэд гомдол гаргах, єєрийгєє ємгєєлєх, хууль зvйн туслалцаа авах…эрхтэй.”, 55 дугаар зvйлийн 1 дэх хэсэгт “Шvvгдэгч єєрийгєє ємгєєлєх эрхтэй.” 2 дахь хэсэгт “Шvvгдэгчид энэ эрхээ эдлэхэд хvсэлтээр нь буюу хуульд зааснаар хууль зvйн мэргэжлийн туслалцаа vзvvлнэ” гэж хууль зvйн туслалцаа авах эрхийг vндсэн хуулийн хэмжээнд хуульчлан баталгаажуулжээ.

Тєлбєрийн чадваргvй иргэдийн хууль зvйн туслалцаа авах эрхийн асуудал бол Монгол улс дахь хvний эрхийн тєлєв байдлыг тодорхойлох нэг бvрэлдэхvvн хэсэг юм.

Ядуу, орлого бага, тєлбєрийн чадваргvй иргэдийн хувьд Yндсэн хуулиар баталгаажсан Монгол улсын иргэний баталгаатай эдлэх шvvхэд гомдол гаргах, бусдын хууль бусаар учруулсан хохирлыг нєхєн тєлvvлэх, єєрийн болон гэр бvлийн гишvvд, эцэг, эх, vр хvvхдийнхээ эсрэг мэдvvлэг єгєхгvй байх, нотлох баримтыг шалгуулах, шударга шvvхээр шvvлгэх, шvvхийн шийдвэрийг давж заалдах, уучлал хvсэх зэрэг vндсэн эрхээ хэрхэн хэрэгжvvлэх нь хууль зvйн vнэ тєлбєргvй туслалцаа авах эрх хэрхэн хангагдаж байгаагаас шалтгаалдаг байна. Иймд тєлбєрийн чадваргvй иргэний хууль зvйн vнэ тєлбєргvй туслалцаа авах эрх нь нилээд хэд хэдэн хувийн эрхийг хангах суурь “эрх” юм.

Тєлбєрийн чадваргvй иргэний хууль зvйн vнэ тєлбєргvй туслалцаа авах эрхийн талаар Монгол улсын Шvvхийн (2002) болон Ємгєєллийн тухай хуульд (2002) ємгєєллийн хєлс тєлєх чадваргvй шvvгдэгчид тєрєєс туслалцаа vзvvлэх, ємгєєллийн зардлыг улсын тєсвєєс санхvvжvvлэх талаар заажээ. 2002 онд батлагдсан шинэ Ємгєєллийн хуулийн 21 дvгээр зvйлд Тєлбєрийн чадваргvй иргэний ємгєєллийн зардлын тухай заалтанд “Тєлбєрийн чадваргvй иргэний ємгєєллийн зардлыг улсын тєсвєєс санхvvжvvлнэ. Энэхvv санхvvжилтийг Монголын Ємгєєлєгчдийн Холбоонд олгох бєгєєд уг зардлыг санхvvжvvлэх, тайлан тооцоо гаргах журмыг хууль зvйн асуудал эрхэлсэн Засгийн газрын гишvvн баталж, хэрэгжилтэнд нь хяналт тавина” гэжээ. Гэвч энэ журам одоогоор батлагдаагvй байгаа бєгєєд Монгол Улсын Хууль Зvйн Сайд, Сангийн Сайд, Хvн Амын Бодлого, Хєдєлмєрийн Сайдын хамтарсан 1995 оны 5 дугаар сарын 4-ны єдрийн дугаар 43/76/62 дугаар тушаалаар “Тєлбєрийн чадваргvй иргэний ємгєєллийн зардлыг тєсвєєс санхvvжvvлэх, тайлан тооцоо гаргах журам батлагдсан юм.

Уг журмаар дараах зvйлvvдийг зохицуулж байна:

1.Тєлбєрийн чадваргvй байдлыг тодорхойлох vндсэн шалгуур, тєлбєрийн чадваргvй ємгєєлvvлгэгч гэж vзэх vндэслэл, тодорхойлолт гаргах;

2.Тєлбєрийн чадваргvй ємгєєлvvлэгчийн зардлын тєсвийг боловсруулах, шvvхийн жилийн тєсвийн тєсєлд тусгах, УИХ-д оруулах, батлагдсан тєсвийг орон нутгийн шvvхийн байгууллагуудад хувиарлах тухай;

3.Сум, дvvрэг, баг, хороодын Засаг даргын тодорхойлсноор хэрэг бvртгэгч, мєрдєн байцаагч, шvvгч нь тєлбєрийн чадваргvй ємгєєлvvлэгчийн ємгєєллийн зардлыг тєсвєєс тєлєх карт бєглєн шvvхийн нягтлан бодогчид шилжvvлдэг, нягтлан бодогч сар бvрийн эцэст ємгєєлєгчид ємгєєллийн хєлсийг олгох тухай;

Уг журамд тєлбєрийн чадваргvй ємгєєлvvлэгч гэдэгт сэжигтэн, яллагдагч, шvvгдэгчийн єєрийгєє болон гэр бvлээ тэжээх сарын орлого нь засгийн газраас тогтоосон хєдєлмєрийн хєлсний доод хэмжээнд хvрэхгvй, vvнээс хамааран байнгын хязгаарлагдмал хэрэглээтэй амьдардаг иргэнийг ойлгох тухай заажээ. Тухайн иргэн буюу ємгєєлvvлэгчийн тєлбєрийн чадваргvй болохыг сум, дvvрэг, баг, хорооны Засаг дарга тодорхойлох бєгєєд Хvн амын бодлого, хєдєлмєрийн сайд, Сангийн сайдын 1993 оны 156/199 дугаар тушаалаар батлагдсан “Амьдрал ядуу, бага орлоготой єрх, иргэдэд туслах сангийн хєрєнгийг бvрдvvлэх, зарцуулах журам”-ын 7 дугаар зvйлийг баримталдаг байна.

Хэрэг бvртгэгч, мєрдєн байцаагч, шvvгч зэрэг эрх бvхий албан тушаалтан нь сум, дvvрэг, баг, хороодын Засаг даргын тодорхойлсноор энэ тухай єєрсдийн шийдвэрт тусгаж эл журмын 1 дvгээр хавсралт, тєлбєрийн чадваргvй ємгєєлvvлэгчийн ємгєєллийн зардлыг тєсвєєс тєлєх тухай улсын нэгдсэн дугаартай картыг бєглєн гарын vсэг зурж, тамга, тэмдэг дарж шvvхийн байгууллага хариуцсан нягтлан бодогчид хvргvvлдэг.

Шvvхийн байгууллагын нягтлан бодогч нь уг картыг vндэслэн тєлбєрийн чадваргvй ємгєєлvvлэгчийн ємгєєллийн зардлыг батлагдсан жишгийн дагуу сар бvрийн эцэст нэг удаа тухайн ємгєєлєгчид нь бэлнээр олгох тухай заасан байдаг. Энэхvv журам нь эрvvгийн тєдийгvй иргэний хэрэгт адил vйлчилдэг байна.

Гэвч уг журмыг хэрэгжvvлэх тал дээр аймаг, нийслэлийн шvvхийн тамгын хэлтэс, ємгєєлєгчдийн зєвлєл хангалтгvй ажилладагийн улмаас тєлбєрийн чадваргvй иргэдэд vнэгvй хууль зvйн туслалцаа vзvvлдэг ємгєєлєгчдєд уг мєнгє нь очиж чаддаггvй байна. Улмаар тєлбєрийн чадваргvй иргэд маань мєрдєн байцаах болон шvvхийн vйл ажиллагааны шат шатанд чанартай ємгєєллийн туслалцаа авах боломж нь хумигддаг.

2.Эрvvгийн хэрэгт хууль зvйн туслалцаа авах эрхийг хангах асуудал

2.1.Материаллаг шалгуур:

Ємгєєлvvлэх эрх нь эрvvгийн байцаан шийтгэх ажиллагааны нэг vндсэн зарчим, сэжигтэн, яллагдагч, шvvгдэгч нараас эрvvгийн байцаан шийтгэх ажиллагаанд оролцохдоо єєрийн эрх, ашиг сонирхлыг хууль зvйн дагуу хамгаалах эрхийн баталгаа мєн.

Сэжигтэн, яллагдагч, шvvгдэгч нь мэргэжлийн ємгєєлєгчийн тусламжинд тvшиглэн хуулиар олгогдсон эрхээ бvрэн бєгєєд ашигтай, боломжтой байдлаар эдлэх, хариуцлага хvлээх эсэхийг шийдвэрлэхэд хуулиар олгогдсон ємгєєлvvлэх эрхийн хэрэгжилт чухал ач холбогдолтой байдаг.

Хууль зvйн туслалцаа авах эрхийг хэрэгжvvлэхийн тулд ємгєєлєгч сонгон авах, зарим онцгой тохиолдолд хууль зvйн туслалцаа авах эрхийг хангасан байх явдлыг хуульчилан баталгаажуулах нь хvний эрхийг хангах нэг гол арга зам юм.

Хуучин (1995) ЭБШХ-ийн 45 дугаар зvйлийн дагуу Гэмт хэрэг vйлдсэн явдалд сэрдэгдэж албадан саатуулагдах vеэс эхлэн эрvvгийн байцаан шийтгэх ажиллагаанд ємгєєлєгч оролцох эрхтэй байсан. Тэгвэл шинэ (2002) ЭБШХ-ийн 38.3-т зааснаар Гэмт хэрэгт сэжигтнээр тооцогдсон vеэс эхлэн эрvvгийн байцаан шийтгэх ажиллагаанд ємгєєлєгч оролцох эрхтэй гэж хуульчилжээ. Yvгээр ємгєєлєгч авах боломжийг арай илvv єргєн болгож єгчээ. Харин ємгєєлvvлэх эрхийг тодорхой хэмжээнд тлэж єгсєн энэ байдлыг иргэдэд сурталчлах явдал vгvйлэгдэж байна.

Иргэний ємгєєлvvлэх эрхийг хэрэгжvvлэх, мэргэжлийн ємгєєлєгчийг хэн хэрхэн сонгож авахыг Эрvvгийн байцаан шийтгэх хуулийн 46 дугаар зvйлд /1995/ зааснаар хэрэгжиж байсан:

1.Сэжигтэн, яллагдагч єєрєє ємгєєлєгчєє сонгон авах:

2.Сэжигтэн, яллагдагчийн зєвшєєрснєєр буюу хvссэнээр тvvний тєрєл садны хvмvvс, хууль ёсны тєлєєлєгч нь ємгєєлєгчийг авах:

3.Хэрэв сэжигтэн, яллагдагч ємгєєлєгчєє сонгон аваагvй бол тvvний хvсэлтээр эрvvгийн байцаан шийтгэх ажиллагаанд ємгєєлєгч оролцох боломжийг хэрэг бvртгэгч, мєрдєн байцаагч, прокурор буюу шvvх хангах бєгєєд ємгєєлєгчєє сонгоход нь тодорхой хvний нэр зааж тулгахгvй байх:

4.Сэжигтэн, яллагдагчийн сонгож авсан ємгєєлєгч уг хэрэгт оролцох боломжгvй болсон, тvvнчлэн ємгєєлєгчєєсєє татгалзсан бол сэжигтэн, яллагдагч, шvvгдэгч єєр ємгєєлєгч сонгон авах.

Шинээр (2002) батлагдсан ЭБШХ-ийн 39 дvгээр зvйлд дээрх заалтыг хэвээр vлдээсэн бєгєєд шинээр “Нэг этгээд хэд хэдэн ємгєєлєгчтэй байж болно” гэсэн заалтыг оруулсан нь тєлбєрийн чадвартай хvмvvс мэргэжлийн єндєр тvвшинд, чанартай ємгєєллийн туслалцаа авахыг илvv нээлттэй болгож єгч байгаа заалт боловч мэдээжээр тєлбєрийн чадваргvй иргэдэд хамааралгvй юм.

Тvvнчлэн хуулийн дээрх заалт амьдрал дээр тэр болгон хэрэгждэггvй байна. Ялангуяа хэрэг бvртгэгч, мєрдєн байцаагч, прокурор, шvvх иргэнийг ємгєєлєгчєє сонгоход нь хvний нэр заан тулгаж болохгvй гэдэг заалт тодорхой хэмжээнд зєрчигддєг гэдгийг хуульчид ч мєн иргэд ч ярьж байна. Шvvхээр хэрэг нь таслан шийдвэрлэгдээд хорих ял авсан хvмvvс иймэрхvv жишээ олонтаа ярьдаг. Харамсалтай нь энэ талаар хэрэг vvсгэж, зєрчлийг албан ёсоор тэмдэглvvлж, зохих байгууллага, албан тушаалтанд гомдол гаргаж, шийдвэрлvvлсэн факт алга байна.

Тvvнчлэн Ємгєєллийн тухай хуулийн 5 дугаар зvйлийн 3 дахь хэсэгт зааснаар хууль зvйн туслалцаа хvсэгч нь эрvvл мэнд, тєлбєрийн чадвар болон хvндэтгэн vзэх бусад шалтгаанаар ємгєєлvvлэх эрхээ єєрєє хэрэгжvvлэх боломжгvй, тvvнчлэн ємгєєлєгчєє сонгон авч чадаагvй тохиолдолд хэрэг бvртгэх, мєрдєн байцаах, шvvх, прокурорын байгууллага энэ тухай ємгєєлєгчдийн байгууллагад мэдэгдэж ємгєєлєгч томилуулах арга хэмжээ авах vvрэгтэй гэжээ.

1995 оны Монгол улсын ЭБШХ-ийн 47 дvгээр зvйлд хууль зvйн туслалцаа авах эрхийг хангахын тулд эрvvгийн хэргийг шvvх хуралдаанаар хянан шийдвэрлэхэд заавал ємгєєлєгч оролцуулах vндэслэлvvдийг заахдаа, дор дурьдсан хэргийг шvvх хуралдаанаар хянан шийдвэрлэхэд ємгєєлєгчдийг заавал оролцуулна гэж томьёолсон байдаг. Yvнд:

1.Уг хэрэгт улсын яллагч оролцож байгаа бол:

2.Хэлгvй, дvлий, хараагvй зэрэг эрхтэн дутуу буюу сэтгэл мэдрэлийн гэмтлийн улмаас ємгєєлєх эрхээ биелvvлж чадахгvй байвал:

3.Насанд хvрээгvй хvмvvсийн хэрэгт:

4.Монгол хэл мэдэхгvй этгээдийн хэрэгт:

5.Хэргийнхээ талаар харилцан эсрэг сонирхолтой яллагдагчдын аль нэг нь ємгєєлєгчтэй байгаа бол:

6.Шvvхэд шилжсэн этгээдийн vйлдсэн гэмт хэрэгт ялын дээд хэмжээ оногдуулж болох байвал. Энэ тохиолдолд яллагдагч, эсвэл тvvний хууль ёсны тєлєєлєгч буюу тєрєл садны хvн, тvvнчлэн яллагдагчийн хvссэнээр буюу зєвшєєрснєєр бусад хvмvvс ємгєєлєгчийг уриагvй бол мєрдєн байцаагч буюу шvvх уг хэрэгт ємгєєлєгч оролцуулах явдлыг хангах vvрэгтэй. Ийнхvv манай хууль тогтоомжид иргэний ємгєєлvvлэх эрхийг хуульчлан зааж, энэхvv эрхээ хэрэгжvvлэхийн тулд мэргэжлийн ємгєєлєгчєєс хууль зvйн туслалцаа авах арга, хэлбэрийг баталгаажуулж єгсєн байдаг. Хуулийн практикаас харахад хэрэг бvртгэлт, мєрдєн байцаалтын шатанд ємгєєлєгч оролцуулаагvй байдал шvvх хуралдааны шатанд ємгєєлєгч оролцуулаагvй хэргийг шийдвэрлэсэн байдлаас илvv байдаг нь ажиглагдсан. ЭБШХ-иар шvvх хуралдаан дээрх хэргvvдэд ємгєєлєгч заавал оролцуулна гэж хуульчилсан байдаг тул дээрх тохиолдолд оролцуулаагvй шийдвэрлэсэн тохиолдол хууль зєрчсєн шалтгаанаар шvvхийн шийдвэр хvчингvй болох тул шvvгчид энэ асуудалд анхаарал хандуулдаг байна.

Харин 2002 оны 9 дvгээр сарын 1-нээс хvчин тєгєлдєр vйлчилж эхэлсэн ЭБШХ-иар уг хэрэгт улсын яллагч оролцож байгаа бол ємгєєлєгч заавал оролцохоос бусад vндэслэлvvдийг хэвээр vлдээж, ємгєєлєгч заавал оролцох явдлыг зєвхєн шvvх хуралдаанаар хэрэг хянан шийдвэрлэхэд тєдийгvй хэрэг бvртгэлт, мєрдєн байцаалтын ажиллагаанд ємгєєлєгч заавал оролцуулах тухай заажээ.

Ємгєєлєгч заавал оролцуулах хэргvvдийн нэг болох сэтгэл мэдрэлийн гэмтлийн улмаас ємгєєлєх эрхээ биелvvлж чадахгvй тохиолдлыг оруулж байсан. Тэгвэл шинэ хуулинд …сэтгэцийн євчний улмаас єєрийгєє ємгєєлєх болон ємгєєлvvлэх эрхээ эдэлж чадахгvй байвал гэж єєрчилсєн нь vг хэллэгийн хувьд ч хууль зvйн томьоллын хувьд ч арай дээр болжээ гэж vзэж болохоор. Тvvнчлэн ЭБШХ-ийн 395 дугаар зvйлд /шинэ хуулийн 380-р зvйл/ нийгэмд аюултай гэмт хэргийг ухаан солиу байх vедээ vйлдсэн буюу гэмт хэрэг vйлдсэнийхээ дараа сэтгэл мэдрэлийн євчнєєр євчилсєн этгээдийн хэрэгт ємгєєлєгчийг заавал оролцуулах тухай заасан юм. Хэдий тийм боловч энэ асуудал манайд хуульчдын анхаарлын тєвєєс гадуур тєрийн анхаарлаас ч хол байдаг нь эдгээр хvмvvсийн эрх хэрхэн зєрчигдєж, хамгаалагдаж байгаа талаар ямар нэгэн судалгаа, тоо баримт байхгvйгээс харагдаж байна. Сэтгэцийн євчний улмаас єєрийгєє ємгєєлєх, ємгєєлvvлэх эрхээ хэрэгжvvлж чадахгvй хvмvvст ємгєєллийн туслалцаа хэр хvртээмжтэй байдаг, эдгээр хvмvvсийн ємгєєлvvлэх эрх хэрхэн зєрчигдєж байгаа талаар тоо баримт, судалгаа, факт ерєєсєєє байхгvй байна.

Хэрэг бvртгэлт, мєрдєн байцаалтын шатанд иргэдийн ємгєєлvvлэх эрх ноцтойгоор зєрчигдсєєр байна. Жишээ нь: “2001 оны 4 дvгээр сард Цагдан хорих тєв “Ганц худаг”-т хийсэн шалгалтаар мєрдєн байцаалтын шатанд цагдан хоригдсон 619 хvний 80 орчим хувь нь ємгєєлєгч огт аваагvй байв. Шалтгааныг лавлахад олонх нь ємгєєлєгч авдагийг мэдэхгvй, єєрєє хоригдсон болохоор ар гэрийнхэн нь хєєцєлдєж мэддэггvй, ємгєєлєгч авах талаар мєрдєн байцаагч яриагvй гэх буюу ємгєєлєгчийн хєлс тєлєх мєнгєгvй гэж хариулцгаажээ.”