Монголын Нээлттэй Нийгэм Хvрээлэнгээс /Соросын сан/ шинээр дэмжин хэрэгжvvлж буй «Албадан ажил хийлгэх ялыг хэвшvvлэх» тєслийн талаар МННХ-ийн Эрх Зvйн хєтєлбєрийн зохицуулагч Ж.Баярцэцэгтэй ярилцсан ярилцлагыг толилуулж байна.

Б.И: Миний бодлоор “ Албадан ажил хийлгэх” гээд байгаа ял маан угтаа ардчилсан зарчмаар бол олон нийт, нийгэмд тустай хєдєлмєр хийх гэсэн ойлголт баймаар санагдаад байгаа юм. Учир нь хийсэн хэргийнхээ хариуцлагад олон нийтэд тустай ажил хийлгээд зогсохгvй, тухайн хvнийг хvмvvжvvлж нєлєєлєх арга хэмжээ авна гэж ойлгож байгаа юм.

Ж.Б: Тиймээ, энэхvv албадан ажил хийлгэх ял нь олон улсын хэмжээнд танигдсан, хvлээн зєвшєєрєгдсєн ял юм. Энэ ялыг эдэлж байгаа тухайн ялтан нь нийгэмд тустай ажил хєдєлмєр хийгээд зогсохгvй мєн єєрєє нийгмийн бvтээн байгуулалтанд оролцож, ингэснээр єєрийн нийгэмд оруулж буй хувь нэмрээ олж харж vнэлснээр, цаашдынх нь засрал хvмvvжилд нєлєєлж хамт олны дунд нийгэмших, хийсэн алдаагаа ухаарч ойлгох боломжтой юм.

Б.И: Энэхvv тєсєл нь цаг vеэ дагаад харьцангvй шинэлэг тєсєл юм, хэдий хугацаанд vргэлжлэх вэ? Тєслийн зорилго, ач холбогдлын талаар танилцуулна уу?

Ж.Б: Тєсєл нь Баянзvрх дvvрэгт туршилтийн журмаар 2 жилийн хугацаатайгаар хэрэгжиж байгаа. Тєслийн зорилго нь хєнгєвтєр гэмт хэрэг анх удаа vйлдсэн этгээд болон насанд хvрээгvй гэмт этгээдийг нийгэм хамт олны дунд хvмvvжvvлэх, нийгэмд тустай ажил хийснээр нийгэмд учруулсан гэм хороо тєлєх боломжийг бий болгох, нийгэмд хvнд хєнгєн ямар ч гэмт хэрэг vйлдсэн хvнийг нийгмээс тусад нь хорих ёстой гэсэн нийгмийн хандлагыг єєрчлєх ингэснээр иргэн, хамт олны хамтын оролцооны шинэ хандлагыг эрvvгийн ял шийтгэлийн тогтолцоонд бий болгох явдал юм.

Б.И: Тєслийг хэрэгжvvлэх туршилтын явцад ямар нэгэн хvндрэл, бэрхшээл гарах бол, эдгээрийг хэрхэн тойрон гарч болох вэ ?

Ж.Б: Энэхvv ял нь манай эрvvгийн хууль тогтоомжид тусгалаа олоод удаагvй байгаа шинэлэг зvйл тул шvvх, прокурор, шийдвэр гvйцэтгэгч зэрэг уул ялыг хэрэглэх, ял эдлvvлэх ажиллагааг зохион байгуулах, хяналт тавих эрх, vvрэгтэй байгууллага, албан тушаалтанд зарим бэрхшээл тулгарах, ойлгомжгvй зvйл тохиолдож болох юм. Энэхvv ялыг эхнээс нь эхлэн зєв хэвшvvлэн, тогтвортой тогтолцоог бий болгох нь цаашдын хєгжилд ач холбогдолтой юм.

Б.И: Албадан ажил хийлгэх ялыг хэрэгжvvлж эхэлснээс хойш нийгэмд ямар єєрчлєлт, vр дагавар гарна гэж найдаж байна вэ?

Ж.Б: Албадан ажил хийлгэх ялтай нийт 38 зvйл шинэ эрvvгийн хуулинд орсон. Энэ ялын давуу тал нь насанд хvрээгvй хvмvvс болон хєнгєвтєр гэмт хэрэг анх удаа vйлдсэн гэмт хэрэгтэн шоронд хоригдон нийгмээс тасрах, рецедив гэмт хэрэгтнvvдтэй хамт хоригдон нєлєєнд автаж дахин гэмт хэрэг vйлдэх нєхцлєєс урьдчилан сэргийлэх явдал юм. Нєгєє талаас шоронгийн єртєг зардал нь эдийн засгийн хvндрэлтэй байгаа манай улсад нэлээд дарамт авчирдаг юм. Иймээс энэхvv шинэ ял нь нийгэм эдийн засгийн хувьд ихээхэн ач холбогдолтой ба эрvvгийн ял шийтгэлийн тогтолцоонд нийгэм хамт олны оролцоог бий болгох шинэ хандлага бий болгож буйгаараа онцлог юм.

Б.И: Шинээр батлагдан гарсан багц хуулиудын дагуу энэхvv шинэ ялыг хэрэгжvvлхэд ямар ямар байгууллагууд, ямар чиг vvрэгтэй оролцох вэ?

Ж.Б: Хуулиар бол шvvхээс ял оноосны дагуу, Шийдвэр гvйцэтгэх алба нь тогтоолыг хvлээн авч тухайн сум, дvvргийн засаг даргад танилцуулж аль байгууллагад албадан ажил хийлгэхийг тогтоолгож ялтны ял эдлэх ажиллагаанд хяналт тавина. Аймаг, нийслэл, сум, дvvргийн засаг дарга ялтныг албадан ажил хийлгэх, ажлын байраар хангах, албадан ажил хийлгэх тухай нийтэд мэдээлэх, тухайн орон нутаг дахь аж ахуйн нэгж байгууллагуудтай хамтарч ажиллах vvрэгтэй. Мєн тvvнчлэн Хууль зvй дотоод хэргийн яам нь тухайн шvvхийн шийтгэх тогтоолыг гvйцэтгэхэд хяналт тавих журмыг Улсын ерєнхий прокурортой зєвшилцєн тогтооно. Ажлын байраар хангаж буй албан байгууллага нь шийтгэл эдэлж буй ялтны ажлын явц, биелэлтийг хянан, цаашдын засрал хvмvvжилд нєлєєлхvйц хамт олны уур амьсгалыг бий болгох явдал юм.

Б.И: Мєн хуулиар бол албадан ажил хийлгэх ял нь нэг зуугаас таван зуун цагийн хугацаатай байдаг юм байна, Энэ нь бодит амьдрал дээр хэр хэрэгжих боломжтой вэ?

Ж.Б: Эрvvгийн хуулинд нэг зуугаас таван зуун цаг хvртэл, єдєрт 3-12 цаг байхаар заасан. Энэ нь ажил эрхэлдэг болон оюутан хvмvvс єдєрт 3-4 цаг хийх боломжийг олгож байгаа юм. Харин тодорхой эрхэлсэн ажилгvй хvн єдєрт 12 цаг хvртэл хийнэ гэсэн vг. Энэ цагийг тогтоохдоо тухайн хvний онцлогыг харгалзан шvvхийн Шийдвэр биелvvлэгч єєртэй нь зєвшилцсєний vндсэн дээр тогтооно. Бусад орны практикаас vзэхэд нийт албадан ажил хийх ялын цаг нь 250-300 цаг хvртэл ба єдєрт 3-8 цаг хvртэл байдаг. Иймээс манайд 500 хvртэл цаг гэж заасан нь нэлээн их, гvйцэтгэхэд нэлээд хvнд байж магадгvй юм.

Б.И: Энэхvv ялын дагуу хєдєлмєр хийж байгаа учраас тухайн ажил олгогч ялтанд хєдєлмєрийн хєлс олгох уу? Хэрвээ олгохоор болхєдєлмєрийн хєлсийг ялтанд єєрт нь єгєх vv эсхvл улсын тєсєвт шилжvvлэх vv?

Ж.Б: Хуулиар бол ажил олгогч нь албадан ажил хийж буй ялтанд хєлс олгох ёстой ба энэ нь гэмт хэргийн улмаас учирсан хохирлыг нєхєн тєлєхєд суутгагдах ёстой. Гэхдээ єнєєгийн нєхцєл байдалд энэ нь хэрэгжих боломжгvй юм. Учир нь ажилгvйчvvдийн тоо нэмэгдэж байгаа энэ vед ажил олгогч нь гэмт хэрэгт холбогдсон, ихэнх тохиолдолд мэргэжилгvй хvнийг хамт олон дундаа авч ажиллуулан, цалин хєлс олгох сонирхолгvй байдаг. Иймээс ажил олгогчоос цалин хєлс олгогдохоор заасан заалтын дагуу энэ ял хэрэгжих боломжгvй болж байгаа юм. Жишээ нь, Латви улс анх 2000 онд энэхvv ялыг хуулиндаа мєн цалин хєлстэй байхаар заасан байсан боловч хэрэгжvvлж чадаагvй тул хуулиндаа єєрчлєлт оруулж цалин хєлс олгохгvй байх заалт оруулсан.Тийм болохоор манай улс ч гэсэн vvний адилаар тодорхой єєрчлєлт хийж болох юм.

Б.И: Энэ “ Албадан ажил хийлгэх ял” д хяналт тавих гол институт нь хэн байх вэ? Тєрийн бус байгууллагууд болон ард иргэдээс хяналт тавих боломжтой юу? МєнТББ-ууд, шашны болон бусад байгууллагууд эдгээр ял эдэлж байгаа хvмvvстэй харилцах, туслах,тэдний хvмvvжилд нєлєєлєх vйл ажиллагаа хэр нээлттэй байх вэ?

Ж.Б: Прокурорын байгууллага нь Хууль зvй дотоод хэргийн яамтай хамтран албадан ажил хийлгэх ял оногдуулсан шvvхийн шийтгэх тогтоолыг гvйцэтгэхэд хяналт тавих журмыг тогтоон прокурорын байгууллага нь хяналт тавина. Мєн тухайн ялтан албадан ажлаа хийх явцад нь хvний эрхийн тєрийн бус байгууллагуудын зvгээс тэдэнтэй уулзаж, хvний эрхтэй холбоотой мэдээлэл єгєх, туслах бололцоотой. Тэгэхээр хvний эрхийн ТББ-дын хамтын оролцоо чухал юм.

Б.И: Энэ ялаар яллагдсан хvмvvс ерєнхийдєє ямар тєрлийн ажил хийх ёстой вэ? Бусад орнуудын туршлагаас харахад ямар ажлуудыг голдуу хийдэг бол?

Ж.Б: Энэхvv ялын зорилго нь ялтныг засан хvмvvжvvлэх, дахин гэмт хэрэг хийхээс урьдчилан сэргийлэх учраас уг ялтанд ямар тєрлийн ажил хийлгэх вэ гэдэг нь чухал юм. Хэдийгээр хуульд чухам ямар ажил хийлгэхийг заагаагvй ч гэсэн энэхvv албадан ажил хийлгэх ял нь нийгэмд хэрэгцээтэй, байнга хvн, хvч хэрэгцээтэй байдаг нийгмийн ажил хийлгэх нь тустай. Жишээ нь, дvvргийн хот тохижуулалтын ажил, сургуулийн завсар тохижуулалт гэх мэт хєрєнгє мєнгєний бололцоогvй газарт єєрсдийн хєдєлмєрєєр туслалцаа vзvvлэх ажил нь илvv тохиромжтой. Тухайн ялтан нь хувийн бизнесийн компани, хувь хvнд бус харин нийгэмд зориулагдсан, нийтийн тусын тулд ажил хийх нь нийгэмд болон эргээд тэр хvний засрал хvмvvжилд эерэг vр дvнтэй юм. Энэхvv тєслийн баг нь Латви улс руу туршлага судалж явах vедээ, Латвийн ажил олгогчдын байдлыг судалсан. Тэдний туршлагыг харахад ялтныг ихэвчлэн асрамж, халамжийн тєвvvд, буяны байгууллагуудад ажиллуулдаг юм билээ. Энэ нь ч маш vр дvнтэй болох нь практикаас харагдсан. Жишээ нь, нэгэн ялтан халамжийн тєвд тодорхой хэдэн цаг ажил хийхээр яллагдаад ялын хугацаа нь дууссан боловч єнєєг хvртэл халамжийн тєв дээр байнга ирж тэдэнд тусалсан хэвээр байсан. Yvнээс vзэхэд тухайн ялтанд зєв тохирсон ажил олгож ингэснээр єєрийн оруулж буй хувь нэмрээ vнэлж мэдрэх юм бол ялтны засрал хvмvvжилд сайнаар нєлєєлєх боломжтой нь харагдаж байна.

Б.И: Цаг зав гарган ярилцлага єгсєн таньд баярлалаа.