Ж .Занаа

 

“CEDAW Watch” тєвийн захирал,

удирдлагын шинжлэх ухааны докторын кандидат

 

Монгол Улсад хvний эрхийг хангах vндэсний хєтєлбєрт

жендэрийн тэгш эрхийн байдлыг тусгасан нь

 

 

Монгол Улсад хvний эрхийг хангах vндэсний хєтєлбєр батлагдаж “Эрэгтэйчvvд, эмэгтэйчvvдийн тэгш эрх, хvйсийн /жендэрийн тэгш байдал гэж томьёолох нь зvйтэй/ тэгш байдлыг хангах талаар” (2.2.6)  тусгай заалтыг багтаажээ.

 

Хvйс, жендэр хэмээх vгсээр илэрхийлэгддэг ойлголтуудын vндсэн ялгааг тухайн хєтєлбєр мэдэрч чадаагvй, нэр томьёог хольж хутган хэрэглэсэн  нь цаашид энэ асуудалд хэрхэн хандах vзэл баримтлал нь боловсронгуй бус байгааг илтгэж байна.

 

Тус бvлэгт эмэгтэйчvvдийн хvний эрх, эрх чєлєєг сайжруулахын тулд олон сайхан арга хэмжээг авахаар тєлєвлєж байгаа нь илт боловч уламжлал болсон тэгш байдлын албан ёсны загвар, эмэгтэйчvvдийг хамгаалах болон ялгаатай байлдлыг нь хvлээн зєвшєєрєх загварын хандлагаар хандсан хэвээр байгаа нь жендэрийн тэгш байдал сайжирч, vvний тулд авах арга хэмжээ боловсронгуй бус байгаагийн илрэл болжээ.

 

2.2.6.3-т “эмэгтэйчvvд хєдєлмєр эрхлэхийн зэрэгцээ хvvхэд тєрvvлэх, єсгєн бойжуулах боломжийг сайжруулж, жирэмсэн, хєхvvл хvvхэдтэй, єрх толгойлсон, ганц бие эмэгтэйчvvдийг шалтгаангvйгээр ажлаас халах, цалин хєлсийг бууруулах явдлаас сэргийлсэн эрх зvйн механизмыг хvчтэй болгоно” гэж заасан нь одоогийн мєрдєж байгаа Хєдєлмєрийн тухай хуулийн vзэл баримтлалаас огт ялгаагvй, эмэгтэйчvvдийг хамгаалах, ялгаатай байдлыг нь хvлээн зєвшєєрєх хандлагаар хандсан байна.

 

Тухайн хоёр хандлагын хортой vр дагавар бол:

 

 

2.2.6.5-д “єрх гэрийн аж ахуй, vр хvvхдээ єсгєн бойжуулахад эрэгтэйчvvдийн vvргийг нэмэгдvvлэх” гэж заасан боловч энэ асуудлыг хууль, эрх зvйгээр яаж баталгаажуулах тухай заагаагvй байгаа нь ялангуяа гэр орны ажил, vр хvvхдээ єсгєн бойжуулах хvсэл, сонирхолтой эрэгтэйчvvдийн эрхийг эдлvvлэх талаархи хууль эрх зvйн орчин дутагдалтай байдал цаашид хэвээр орших нь илт байна.

 

Эрэгтэйчvvд, эмэгтэйчvvдийн тэгш эрх, жендэрийн тэгш эрхийн vзэл баримтлалыг шинжлэх ухааны мэдлэгтэйгээр, бодитойгоор хэрэгжvvлдэг орнуудын хууль тогтоомжид vр хvvхдээ асран бойжуулах боломжийг эцэг эх хоёуланд нь олгосон байдаг ба vр хvvхдээ асран хvмvvжvvлж байгаа эцэг эх хоёрын хэн нь ч хvvхэд асарсны тэтгэмжийг нийгмийн даатгалын сангаас хvртдэг хуультай байдаг. Хуулийн ийм хандлага нь нялх хvvхэдтэй эмэгтэйчvvдийг ажилд авахаас татгалзах зэрэг эмэгтэйчvvдийг шууд ба шууд бусаар ялгаварлан гадуурхах асуудлыг арилгах эрх зvйг баталгаатай болгодог ба нялх хvvхэдтэй гэр бvлийг эдийн засгийн гачигдалд орохоос урьдчилан сэргийлж, эдийн засгийн баталгааг эцэг эх хоёрт ижил олгодог учир эцэг нь хvvхдээ асрах боломжтой болж, эмэгтэйчvvд ажил хєдєлмєрєє vргэлжлvvлэн хийх нийгмийн нєхцєлийг бvрдvvлэхэд ихээхэн ач холбогдолтой байдаг юм.

 

2.2.6.6-д “ЭЯГБХУТК зэрэг Монгол Улсын олон улсын гэрээнvvдийг гуйвалтгvй биелvvлж, энэ талаар НYБ-ын зvгээс єгсєн зєвлємжvvдийг хэрэгжvvлэх ажлыг Засгийн газар анхааралдаа авна” гэж заасан нь маш дэмжvvштэй заалт болсон бєгєєд харин энэ асуудлаар ажиллахдаа тєрийн бус байгууллагын оролцоог vйл ажиллагааны стратеги тєлєвлєгєє боловсруулах, хэрэгжvvлэх, хэрэгжилтэд нь хяналт тавих vйл ажиллагаанд оролцуулах, vйл ажиллагаа явуулах санхvvгийн асуудлыг шийдэх нь зvйтэй.

 

Тус Конвенцид манай улс 1981 онд элсэн орсон боловч конвенцийн хэрэгжилт нь одоо болтол хангалтгvй, олон улсын гэрээгээр авсан vvргээ Монгол улс нилээд тааруу биелvvлж байгаа, эмэгтэйчvvдийг дорд vздэг сэтгэлгээ, vзэл хандлага улс тєр, эдийн засаг, нийгэм, соёлын асуудлаархи хууль эрх зvй, бодит vйл ажиллагаанд  одоо хvртэл мєрдєгдсєєр байгаа зэргээс дvгнэхэд Монгол Улсад Хvний эрхийг хангах хєтєлбєрийн хэрэгжилт ч бас ийм байдалд орохгvй гэх баталгаа vгvй юм.

 

Тус хєтєлбєрт хvний эрх, эмэгтэйчvvдийн эрхийн хэрэгжилтийг сайжруулах, тэдний эрх зєрчигдєхєєс урдчилан сэргийлэх, зєрчигдсєн эрхийг сэргээх, хохирлыг барагдуулах, хохирогчийн эрхийг хамгаалах зэрэг асуудлаархи хууль,  эрх зvй болон одоо байгаа механизмийг сайжруулах тухай vг єгvvлбэр тусгагдаагvй байгааг тэмдэглэх нь зvйтэй байна. Хvний аливаа эрхийг хамгаалах асуудал нь хохирсон эрхийг сэргээх, гэмт хэргээс хохирогчдын эрхийг хамгаалах хууль, эрх зvйн баталгаатай орчин бvрдээгvй байгаатай шууд холбоотой байдаг.

 

Монгол Улс олон улсын Эрvvгийн хэргийн асуудлаархи Ромын дvрэмд нэгдэн орсон хэдий ч хохирогчийн эрхийг хамгаалах тухай тус хуулийн заалтыг vндэсний хэмжээнд хэрэгжvvлэх хууль, эрх зvйг бий болгох талаар нэг ч алхам хийхгvй байгаа vед ялангуяа гэр бvл болон ажлын байранд элдэв тєрлийн хvчирхийлэлд автсан эмэгтэйчvvдийн эрхийг хамгаалах, хохирсон эрхийг сэргээх ХУУЛЬ, ЭРХ ЗYЙН акт баримтыг боловсруулан гаргах талаар дутуу тусгажээ. 

 

Ер нь аливаа хєтєлбєрийг боловсруулахдаа анхаарах зvйл бол улс орны эдийн засаг, хvний болон техникийн нєєцийн байдалдаа судалгаа, дvгнэлт хийсний vндсэн дээр цєєн болов ч vр дvн нь харагдахаар асуудлуудыг тусгаж, тvvнийгээ хэрэгжvvлэх талаар тууштай арга хэмжээ авч ажиллах нь зvйтэй байна.

 

 

 

 

Р.Бурмаа

Сонгогчдын Боловсрол Тєвийн захирал

Монгол Улсад Хvний эрхийг хангах vндэсний хєтєлбєрийн

улс тєрийн эрх, эрх чєлєєний бvлэгт єгєх дvгнэлт

 

Хvний Эрхийн Тvгээмэл Тунхаглалд улс тєрийн эрхтэй холбогдох хоёр гол асуудлыг дараахь байдлаар тодотгож єгсєн байна:

-         хvн бvр шууд чєлєєтэй сонгосон тєлєєлєгчдєєрєє дамжуулан улс орноо удирдахад оролцох эрхтэй /21.1 дvгээр зvйл/

-         хvн бvр улс орондоо тєрийн алба хаших эрхтэй /21.2 дугаар зvйл/.

 

Хvний Эрхийн Тvгээмэл Тунхаглалын энэхvv vзэл санааг 1992 онд батлагдсан шинэ Yндсэн хуулиар хуульчлан баталгаажуулсан хэдий ч Yндсэн хуулиас салбарлан гарах бусад хууль тогтоомжууд нь тэр бvр дээрх тунхаглал болон Yндсэн хуулийн хvний улс тєрийн эрхийн талаархи агуулга, зарчмыг хангаж чадахгvй байсан юм.

 

Харин 2003 оны 10 сарын 24-ний єдєр УИХ-аас батлагдсан Хvний эрхийг хангах vндэсний хєтєлбєр нь хvний эрх, эрх чєлєєг баталгаажуулах, хангах хамгаалах, хєгжvvлэх vйлсэд их том хувь нэмэр болжээ. Тус хєтєлбєрийн улс тєрийн эрх, эрх чєлєє гэсэн хэсэгт тєрийг удирдах хэрэгт оролцох эрх, тєрийн жинхэнэ алба хаших эрх, нутгийн удирдлагад оролцох эрх, эвлэлдэн нэгдэх, нам олон нийтийн байгууллага байгуулах эрх, vзэл бодлоо чєлєєтэй илэрхийлэх эрх болон мэдээллийн эрх чєлєє, эмэгтэй эрэгтэйчvvдийн тэгш эрхийг хангах талаар бvлэг бvлэг зорилтуудыг гаргаж тавьснаараа чухал зохицуулалт болсон байна.

 

Иргэд улс орныг удирдахад оролцох эрхээ сонгуулиар болон сонгуулийн бус vед шийдвэр гаргахад оролцох замаар хангадаг. Сонгуулийн бус vед тєрєєс иргэдийн ажил амьдралтай холбоотой асуудлыг шийдвэрлэхэд иргэд оролцох эрхийг тєр хангаж єгєх ёстой байдаг. Энэ оролцоог хангахад чиглэсэн тус хєтєлбєрийн “УИХ болон Засгийн газар нь vйл ажиллагаандаа иргэд, тэдний олон тєрлийн байгууллагуудын санал, оролцоог єргєтгєх замаар ажиллах” тухай заасан заалтууд /хєтєлбєрийн 1.1.1, 1.1.2.11 заалтууд/ чухал ач холбогдолтой болжээ. Тухайлбал, “Сонгуулийн тогтолцоо, vйл явцын журмыг иргэдийн бие даасан оролцоог хангаж, чадварлаг УИХ бvрдvvлэхэд болон тєлєєлєх ардчиллыг хєгжvvлэхэд чиглvvлэн боловсронгуй болгоно” гэж заасан байна.

 

Иргэдийн улс тєрийн эрх дотроос хамгийн ихээр зєрчигдєж буй сонгох, сонгогдох эрхийг хангах талаар нэлээдгvй зохицуулалтыг нарийвчлан тусгаж оруулсан нь практикт байдаг олон асуудлыг шийдэхэд дєхєм болохуйц байна. Тухайлбал, сонгуулийн дvнд бий болж байгаа парламент нь нийт сонгогчдыг тєлєєлж чадахгvй байгаа /1992 оны сонгуулиар бvрдсэн парламент нь сонгогчдын нийт саналын 57.8 хувь, 1996 оны сонгуулиар бvрдсэн парламент нь сонгогчдын нийт саналын 53.7 хувь, 2000 оны сонгуулиар бvрдсэн парламент нь сонгогчдын нийт саналын 52.2 хувийг тєлєєлж, vлдэх сонгогчдын санал тооцогдохгvй байгаа/, сонгогчдын сонгууль дахь оролцоо буурч байгаа мєн сонгогчдын нэрийн жагсаалтанд бичигдэхгvй vлдэх сонгогчдын тоо улам бvр нэмэгдэж байгаа /1992 оны сонгуульд оролцоогvй иргэдийн тоо 145.649 буюу 12.3 хувь, сонгогчдын нэрийн жагсаалтанд бичигдэхгvй vлдсэн сонгогчдын тоо 97.912 буюу 8.3 хувь байсан бол 2001 онд сонгууль єгєєгvй иргэдийн тоо 364.890 буюу 26.8 хувь, сонгогчдын нэрийн жагсаалтанд бичигдээгvй сонгогчдын тоо 159.115 буюу 11.7 хувь болж єссєн/, сонгуулийн хороо, хэсгийн бvрэлдэхvvнд нэг намын тєлєєлєл давамгайлж, дотоод хяналтгvй байгаа,  сонгууль дахь хандивын хяналтгvй байдал зэрэг асуудлыг шийдэхэд  ач холбогдолтой  юм.

 

Сонгогдох нэр дэвшигчдийн тэгш байх нєхцєл боломж, тєрийн жинхэнэ албыг улс тєрийн vйл ажиллагаанаас зааглах vvднээс улс тєрийн алба хашихыг зоривоос тєрийн жинхэнэ албанаас чєлєєлєгдсєний дараа нэр дэвшvvлдэг журамтай байх нь энэ талаархи олон улсын стандарт жишигт нийцсэн зохицуулалт болжээ.

Улс тєрийн эрх буюу оролцооны эрхийг хангах чухал баталгаа болсон мэдээллийн эрх чєлєєний талаар тодорхой заалт тусгасан нь сайн засаглалтай байх, иргэд мэдээлэлтэй байж тєрийн vйл ажиллагаанд оролцох, хянах єргєн боломжийг олгоход чиглэгдэнэ. Тухайлбал, “Сонгогч нь сонгуульд нэр дэвшигч, сонгогдогчийн vйл ажиллагааны талаар аливаа мэдээлэл авах эрхийг баталгаажуулан хангана” гэж заасан байна. Тєрєєс  албан ёсны мэдээллийг иргэд олж авах, тvгээх эрхийг нарийвчлан тодорхойлсон хууль, эрх зvйн vндсийг бvрдvvлэх, олон нийтийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн чєлєєт байдлыг дэмжих эрх зvйн арга хэмжээ авах зэрэг чухал заалтууд оруулжээ.

 

Нутгийн єєрєє удирдах байгууллага нь Yндсэн Хуулийн байгууллага, нутгийн иргэдийг тєлєєлж тєрийн vйл ажиллагаанд хяналт тавьж ажиллах чиг vvрэгтэй атлаа одоо орон нутгийн “намын байгууллага” шиг vйл ажиллагаа явуулж байгаа нь иргэд олон нийтийн эрх ашиг гэхээсээ “намын эрх ашиг”-ийг урьтал болгодог болжээ. Харин тус Хєтєлбєрийн нутгийн удирдлагад иргэдийн оролцоо, єєрєє удирдах эрхийг хангах талаарх заалтууд нь орон нутгийн бодлого боловсруулах, шийдвэр гаргахад иргэдийн оролцоог єргєтгєх, Yндсэн Хууль дахь нутгийн єєрєє удирдах ёсны хvний эрхийг  баталгаажуулах агуулга, vзэл санааг хангаж чадахуйц зохицуулалтын эхлэл суурийг тавьсан заалтууд болжээ гэж дvгнэж байна. Тухайлбал, “Орон нутагт єєрєє удирдах болон тєрийн захиргааны байгууллагын бvрэлдэхvvн, эрх хэмжээг уялдуулан зааглах vндсэн дээр гvйцэтгэх эрх мэдлийн тєв орон нутгийн байгууллага нь нутгийн єєрєє удирдах байгууллагын эрх хэмжээний асуудлыг шvvрч шийдвэрлэдэг практикийг хориглон зогсоох…” тухай заажээ.

 

Хvний эрхийг хангах vндэсний хєтєлбєрийн ач холбогдлыг дурьдахын зэрэгцээ тvvнийг хэрэгжvvлэх, шинээр батлагдаж байгаа болон нэмэлт єєрчлєлт орж байгаа хууль тогтоомжуудад уг хєтєлбєрийн агуулга, vзэл санааг тусгаж оруулах, тєрийн байгууллагын зvгээс бодлого боловсруулах, шийдвэр гаргах зэрэг vйл ажиллагаандаа мєрдлєг болгон ажиллах, энэ vйл явцад иргэд, тєрийн бус байгууллагууд хяналт тавих, тvvнийг цаасан дээр vлдээхгvй, ажил хэрэг болгох л vлдээд байна.

 

Хvний улс тєрийн эрхийг хангах эрх зvйн чухал баримт бичиг болох сонгуулийн хууль тогтоомжийг ээлжит сонгууль болохоос ємнє 6 сарын дотор єєрчилж болохгvй гэж заасны дагуу  УИХ-аас тус хууль тогтоомжийг энэ 12 дугаар сар болон ирэх оны 1 дvгээр сарын эхээр багтаан хэлэлцэх ёстой болж байгаа юм.

 

УИХ-ын тогтоолоор баталсан Хvний эрхийг хангах vндэсний хєтєлбєр, 2002 онд батлагдсан Авилгалын эсрэг vндэсний хєтєлбєрийн сонгуультай холбогдох заалтуудыг сонгуулийн хууль тогтоомжид хэрхэн суулгаж єгєх, мєн дээрх хєтєлбєрийн 1.1.1 дvгээр заалтад тусгасны дагуу сонгуулийн хуулийг иргэд, тэдний олон нийтийн байгууллагуудын єргєн оролцоо, хэлэлцvvлэгтэйгээр єєрчлєх эсэх асуудал тус хєтєлбєрийн vр дvнг хамгийн ойрхон харах боломж болоод байна.

 

 

 

 

 

С.Цэрэндорж

Хvний эрхийн vндэсний комиссын дарга

 

Монгол Улсад хvний эрхийг хангах Yндэсний хєтєлбєрт

хvний хувийн эрх, эрх чєлєєний талаар тусгасан нь

 

Уг хєтєлбєрийн “Хvний суурь эрхийг хангах нь” гэсэн Хоёрдугаар бvлгийн 2.1-д: хvний хувийн эрх, эрх чєлєєг хангахад чиглэсэн арга хэмжээ, vйл ажиллагааг тодорхойлжээ. Хєтєлбєрийн аль ч бvлгийн доторхи арга хэмжээнvvд дотор энэхvv бvлэг эрхийн холбогдолтой заалт чиглэлvvд нь тоо хэмжээгээрээ хамгийн том бєгєєд ач холбогдлоороо гvн гvнзгий нь юм. Нийтдээ долоон бvлэг эрхтэй холбоотой, 40 гаруй багц арга хэмжээг хvний хувийн эрх, эрх чєлєєг хангахад авч хэрэгжvvлнэ.

            Хууль тогтоогчоос хvний хувийн эрх, эрх чєлєєнд ийм єндєр ач холбогдол єгч буй нь тодорхой vндэслэл, шалтгаантай. Учир нь, манай улсад байгаа хvний эрхийн зєрчлийн хамгийн ноцтой, тvгээмэл илрэл нь хувийн эрхтэй холбоотой байдаг. Хvний амьд явах эрхийг баталгаажуулах нь цаазаар авах ялыг Эрvvгийн хуульд цаашдаа байлгасаар байх уу гэдэгтэй шууд холбогддог. Єнєєдєр хvчин тєгєлдєр мєрдєгдєж буй Эрvvгийн хуульд долоон зvйл ангид цаазаар авах ял тусгагдсан. Шvvн таслах ажлын практикт сэжигтэн, яллагдагчийг эрvvдэн шvvх, хvнлэг бусаар харьцах замаар хилсээр хэрэг хvлээлгэх, гэрчээс худал мэдvvлэг гаргуулж нотлох баримт цуглуулах хууль бус арга ажиллагаа амь бєхтэй байсаар байгаа нь хvнийг хуулийн vндэслэлгvйгээр шийтгэх, улмаар цаазаар авах ял онооход хvргэж байна.

            Завхан аймгийн шvvх иргэн “Э”-д нотлогдоогvй хэргээр гурван удаа цаазаар авах ял оноож байсан бєгєєд эцэст нь Улсын Дээд Шvvх “Э”-г гэмт хэрэг vйлдсэн нь нотлогдоогvй гэдэг vндэслэлээр сулласан билээ. Ер нь цаазаар авах ялыг эсэргvvцэх нь зєвхєн шvvхийн алдаатай холбоотой тєдийгvй, энэ нь хvнлэг биш, ялын туйлын зорилгод харш, бас нэгэн “аллагыг” тєрийн нэрийн ємнєєс гvйцэтгэж байдагтай холбоотой. Иймээс хєтєлбєрт, энэхvv ялыг ялын тєрлєєс хасах чиглэл баримтлахыг дурьдсан нь зєв юм.

            Хєтєлбєрийн 2.1.2 дахь халдашгvй чєлєєтэй байх эрхийг хангахтай холбоотой арга хэмжээнvvд хамгийн их анхаарал татаж байна.

            Хvнийг халдашгvй байх эрхийг зєрчсєн зєрчил, хууль бус ажиллагаа их хэмжээгээр гарч, энэ салбарт албан тушаалтнууд дураараа авирлах явдал, эрх мэдлээ хэтрvvлэн хvний эрхийг зєрчдєг талаар удирдлагын аль ч тvвшинд хангалттай мэдээ, мэдээлэл байдаг боловч гэм буруутнуудад хариуцлага хvлээлгэх, хvний эрх, эрх чєлєєг зєрчихтэй тэмцэх, хєндєгдсєн эрхийг сэргээн эдлvvлэх тєрийн vvрэг тэр бvр хэрэгжихгvй байна.

            Тvvнээс гадна эрvvдэн шvvлт, хvнлэг бус харьцаатай холбоотой хvний эрхийн ноцтой зєрчлvvд олон нийтийн анхаарлын тєвд байсаар байна.

            Иймээс хєтєлбєрт энэ чиглэлээр авч хэрэгжvvлэх олон чухал арга хэмжээг тєлєвлєсєн. Тухайлбал, хvний бие, сэтгэл санааны хандлага, дарамтаас хамгаалуулах эрхийг хангах нєхцєл, нийгэмшил-эрх зvйн орчинг бvрдvvлэх, баривчлах, хорих тєдийгvй vзлэг, нэгжлэг хийх, орон байранд нэвтрэх зєвшєєрлийг зєвхєн шvvх, шvvгчээс олгодог журамд шилжих, захиргааны журмаар тvр саатуулах, баривчлахыг олон хуульд заахыг хориглох гэх мэтийн асуудлуудыг хєндсєн байна.

            Эрvvгийн байцаан шийтгэх хуулийг шинэчилж мєрдєєд нэг жил гаруй болж байгаа боловч энэ хуульд заасан хорьж мєрдєх хугацаа нь хэтэрхий урт, vнэн хэрэгтээ эрvvдэн шvvлт, хvнлэг бус харьцааны нэг илрэл болж байна. Тэгээд ч манай улсын нэгдэн орсон олон улсын гэрээ хэлэлцээрvvдтэй зєрчилдєж байна. Одоогийн хуулиар 24-30 сарын хугацаагаар шvvхээс ємнєх шатанд хорьж болохоор заасан. Ийм урт хугацаа нь хорих байрны нєхцєл байдалтайгаа уялдаад эрvv шvvлтийг нєхцєлдvvлж, хvний эрхийг ноцтойгоор зєрчихєд хvргэж байна. Хvний эрхийн Yндэсний хєтєлбєрт эдгээрийг олон улсын стандартад нийцvvлэх, улмаар хорих байрны хувьд улсын хэмжээгээр аттестатчлал явуулахаар оруулсан нь тун олзуурхууштай зvйл болжээ.

            Эрvvдэн шvvхийн эсрэг бvх нийтээрээ тэмцэх, шvvн таслах ажиллагааг энэхvv аймшигт хэрцгий арга ажиллагаанаас ангид байлгах нь манай улсын хvний эрхийн онцгой ач холбогдол бvхий асуудал юм. Прокурор, мєрдєн байцаагч, хэрэг бvртгэгч, шvvгч нарт энэ чиглэлийн сургалт, семинар явуулах талаар хєтєлбєрт тусгагдсан.

            Иргэд єєрийгєє ємгєєлєх, хуулийн чанартай зєвлєгєє авах нь хvний хувийн эрхийн чухал хэсэг юм. Ємгєєлєл, хуулийн зєвлєгєєний чанар, хvртээмж, vр дvнг сонирхуулах нь хvний эрхийн том зорилгын нэг юм. Хэрэг бvртгэлт, мєрдєн байцаалтын шатанд сэжигтэн, яллагдагчийн ємгєєлєгчєє шилж сонгон, эрх зvйн туслалцаа авах эрхийг нь хангуулах, ємгєєлєгч нарын мэргэшлийг дээшлvvлэх, давтан сургахад дэмжлэг туслалцаа vзvvлэх талаар хєтєлбєрт чухал санаанууд орсон.

            Хувийн эрхийн хэрэгжилтэд туйлын сєрєг нєлєє vзvvлж буй зєрчлийн нэг бол бусдын хууль бусаар учруулсан хохирлыг нєхєн тєлvvлэх эрхийн туйлын хангалтгvй хэрэгжилт байна. Хэдийгээр шvvхийн шийдвэр, тогтоол гардаг боловч тэдгээрийн бодит биелэлт хангалтгvй байдаг, хохирол тєлєгдєхгvй иргэдийг олон сар, жилээр давхар давхар хохироож байна. Иймд зохих сан бий болгох, иргэдийг гэмт халдлагаас хамгаалах даатгалд хамруулах зэргээр гэмт хэргийн улмаас учирсан хохирлыг нєхєн тєлvvлэх эх vvсвэрийг бvрдvvлэх, хоригдлуудыг ажлын байраар хангах, шvvхийн шийдвэр гvйцэтгэлийн бодит биелэлт, чанар, vр нєлєєг дээшлvvлэх, ажлын ачааллыг оновчтой тогтоох зэрэг чухал арга хэмжээнvvдийг тєлєвлєсєн байна.

            Товчоор хэлбэл, хvний хувийн эрхийг баталгаажуулахад чиглэсэн нэн тэргvvний, зарчмын ач холбогдолтой vйл ажиллагааг хєтєлбєрт цогцоор авч vзсэн байна.

 

 

 

 

 

 

Жан Хи Ли

НYБ-ын  Хvний Эрхийн Зєвлєх

 

МОНГОЛ УЛС ДАХЬ  ЭДИЙН ЗАСАГ, НИЙГМИЙН ЭРХ

 

                                   

 

Тодорхой зvйлд чиглэгдсэн прогматик оролцоо

Эдийн засгийн єсєлтийг нэмэгдvvлэхийн тулд эдийн засаг нийгмийн эрхийг хангах ёстой гэж олон хvн vздэг. Хvмvvс амьдралын наад захын хэрэгцээгээ хангаж чадахааргvй, тухайлбал Монгол Улсад байдал ийм байгаа, доогуур орлоготой байгаа тохиолдолд энэ vнэхээр зєв асуудал. Аль хэдийнээ хєрєнгєжсєн эсвэл хvчирхэгжсэн хувь хvн эсвэл гэр бvлийн мэдэлд дээрхи хєрєнгє тєвлєрсєн байж болох учир эдийн засгийн єсєлт гэдгийг ємч хєрєнгийг эмзэг бvлгийнхэнд эсвэл хувь хvмvvст тараадаг мэтээр автоматаар ойлгож болохгvй. Ажлын байр бий болгох гэдэг нь тэрхvv ажлын байр нь ая тухтай байна гэсэн ойлголт биш юм. Зарим хvмvvс ядуу зvдvv байдлаасаа гарахын тулд амь насанд аюултай газраас алт олборлох, хог ухах, тvргэн борлогдох бараа хулгайлах, хvvхдээ сургуульд суралцуулахын оронд ажил хийлгэж байна. Хэдийгээр энэ нь богино хугацаанд орлогыг нэмэгдvvлж байгаа болов ч эрvvл мэндэд нь удаан хугацааны хор уршиг учруулдаг. Нєгєєтэйгvvр энэ нь ядуурлаас ангижрах тохиромжтой хэлбэр биш юм.

 

Зарим хvмvvс арай єєр бодолтой байдаг. Хэдийгээр хvний эрхийг хамгаалахад зориулагдах нєєцийг бууруулахыг шаарддаг ч гэсэн эдийн засгийн єсєлтийг нэмэгдvvлэх нь vндэсний хамгийн тулгамдсан асуудал байх ёстой гэж  тэд vздэг. Яг ийм ойлголттой байдаг хvмvvс нийгмийн vйлчилгээнд оруулдаг хєрєнгє оруулалт, эдийн засгийн єсєлтєд оруулдаг хєрєнгє оруулалтын хоорондын солилцоог  хардаг. Тиймээс нєєцийг эдийн засгийг єсгєх бvтээгдэхvvн vйлдвэрлэдэг салбарт тухайлбал арилжааны vйлдвэрvvдэд илvv чиглvvлэхийн тулд эрvvл мэнд, нийгэм хамгаалал, боловсролын салбарт оруулдаг хєрєнгє оруулалтыг бууруулж болзошгvй байдаг. Тэдгээрийн хоорондын сєрєг коррелиац нь богино хугацаатай байдаг бєгєєд ихэвчлэн хэтэрхий єндрєєр vнэлэгддэг бол эерэг коррелиац нь урт хугацаатай байдаг бєгєєд vндэсний эдийн засгийн статистикт дутуу vнэлэгддэг байна. Жишээлбэл эрvvл мэндийн салбарт оруулдаг хєрєнгє оруулалтын эдийн засгийн ашиг тусыг эрvvл мэндийн єєр зvгт хандуулдаг цаашдын зардалд хэрхэн орж байгаагаас гадна, vр шимийг хvртэгчид орон нутгийн эдийн засагт оруулдаг хєрєнгє оруулалтаар хэмжигдэнэ. Энэ хоёр хvчин зvйлийг хамтад нь авч vзэж болдоггvй бєгєєд эдийн засгийн єсєлтийн хvvгийн хэмжээг єєрчлєх гэх мэт бусад хvчин зvйлээр эрчимжvvлдэг учир ийм хєрєнгє оруулалтын vр шимийг доогуур vнэлж болох бєгєєд эцэст нь бvхэлдээ тэдгээр хvчин зvйлстэй хамаатай байдаг.

 

Ялгаварлан гадуулхахгvй байх vvргийг тєрийн болоод хувийн салбарууд аль аль нь хvлээнэ. Ялгаварлан гадуурхахгvй байх vзлийн зарчим нь адил тэгш хандахад оршдог. Гэхдээ тахир дутуу хvмvvсийн эрхийг хvндэлж тэдэнд илvv онцгой vйлчилгээ vзvvлж болно. Тахир дутуу хvмvvс ихэвчлэн нийгмийн хамгийн ядуу хэсэг байдаг боловч нийгмийн vйлчилгээ авдаг хvмvvс дотор алслагдсан газар амьдардаг хvмvvс, єрх толгойлсон эмэгтэйчvvд, єнчин хvvхдvvд, бага боловсролтой, даатгалд хамрагдаагvй, тахир дутуу хvмvvс болон орлого нь ядуучуудын орлогоос онцгойрон ялгагддаггvй бусад хvмvvс багтдаг. Олон нийтэд чиглэгдсэн хєтєлбєр болон бодлогын баримт бичгvvдийг тахир дутуу хvмvvсийн эрхийг хvндэтгэн ач тусаа єгдєг байхаар боловсруулахын тулд тогтмол судалгаа, асуулага, тооллого явуулах юм уу эсвэл баг, хорооны засаг захиргаа нь єрхvvдээр явж байдалтай нь танилцах замаар тєр эхлээд тэд хэн бэ гэдгийг олж тодорхойлох ёстой. Тэгсэний дараа тэдгээр хvмvvст хамгийн тvрvvнд vйлчилгээ vзvvлдэг байхаар хєтєлбєр, бодлогын баримт бичгийг боловсруулах ёстой.

 

Хєтєлбєрийг vр ашигтай байлгахын тулд vр нєлєєллийн vнэлгээг тогтмол хийх ёстой. Хvн бvрд, нийгмийн vйлчилгээ хэрэглэгчдэд, ялангуяа тvvний vр шимийг хvртэх боломжгvй хэрэглэгч бус хvмvvст хєтєлбєрийн vр нєлєєлєл ямар байгааг  vнэлэхэд онцгой анхаарал хандуулах хэрэгтэй. Эдгээр vнэлгээнvvд нь хvний эрхийг хангахад нєлєєлєх vйлчилгээг цаашид сайжруулах vндэслэл  болдог.

 

Хариуцлагатай байх

Эрх бvрийг хангах vvрэгтэй хувь хvн эсвэл нэгж  буюу “vvрэг хvлээгч”-ийг тодорхойлоогvй тохиолдолд хvний эрх гэдэг ойлголт нь єєрийн утгаа алдана. Тэд арга хэмжээ авах, арга хэмжээ авахаас татгалзах эсвэл хоёуланг нь хослуулах хариуцлага хvлээнэ.

 

Логик утгаар нь vзэхэд vvрэг хvлээгчдийн  vvрэг нь эрх баригчид vvргээс ялгаатай байх ёстой. Yvний эцэст системтэй сургалт явуулж, боловсролын хєтєлбєрvvдийг боловсруулсан байна. Энэ нь зєвхєн Хууль зvй, дотоод хэргийн яам зэрэг хамгийн нээлттэй олон нийтийн vйлчилгээний албаны хvмvvст хамаатай байхаас гадна хvний эрхийг хамгаалахад оролцодог бvх яамдын (Нийгэм хамгаалал, хєдєлмєрийн яам, Эрvvл мэндийн яам, Хvнс, хєдєє аж ахуйн яам, г.м.) хамтран ажилладаг бvх хvмvvс (тухайлбал хуульч, прокурор, шvvгч, эмнэлгийн ажилтан, багш, оюутан, ажилчид, нийгмийн ажилтан, бодлого, хєтєлбєр боловсруулдаг хvмvvс г.м.)-т хамаатай. Yйл ажиллагаа нь хvний эрхэд шууд нєлєєлдєг хvмvvст тэдний vр нєлєєг мэдvvлдэг байх ёстой. Тэдний боловсролд “эрх баригчдийн” хvний эрхийн боловсролыг нэмэлт болгож оруулахаас гадна vvрэг хvлээгчийн хувьд ямар vvрэг хариуцлага хvлээх талаар бvрэлдэхvvн болгон оруулах хэрэгтэй. Yvнээс гадна эрх баригч болон vvрэг хvлээгч хоёрын хооронд харилцааны сувгууд байх ёстой.

 

Тодорхой нэг эрх хангагдахгvй байгаа тохиолдолд тvvний хариу буюу учир холбогдол байх ёстой. Тэдгээр нь хууль, дvрэм журам, эсвэл процедурын цоорхойг нєхєх, нийгмийн хєтєлбєрvvдийг дахин чиглvvлэх, шvvхийн арга хэмжээ авах, эд материалын болон сэтгэл санааны хохирлыг нєхєн тєлvvлэх, сахилгын арга хэмжээ авах, vvргээсээ тvтгэлзэх эсвэл хэрэгсэхгvй болгох болон бусад хэлбэртэй байж болох юм. Эдгээрийг албан ёсоор тєрийн байгууллагууд  зохицуулна. Аливаа гомдол нь бэрхшээлтэй асуудал хаана оршиж байгааг, жинхэнэ хохирогчдийг хайх боломж олгохоос гадна хохирлыг тєлvvлдэг учир хариуцлага хvлээлгэхэд гомдол гаргах механизм хамгийн чухал багаж болдог.

 

Зарим тохиолдолд хvмvvс асуудлаа шvvхээр шийдвэрлvvлэх шаардлагатай болдог. Эдийн засаг, нийгмийн эрхvvд дэх шvvхээр хянан шийдвэрлvvлэх эрх нь хvний эрхийг хангах чvг vvрэг бvхий байгууллагууд, мэргэжилтэнvvдийн дунд хамгийн маргаантай байгаа асуудал юм. Шvvхээр асуудлаа шийдвэрлvvлж байгаа зарим нэг хvмvvс эдийн засаг, нийгмийн эрхийг хуулийн дагуу хувь хvний хэрэгт тооцогдох бодит vvрэг бус харин прогмматик  зорилго мэтээр vздэг.  Тэд шvvхийн шийдвэр гаргах шvvгчдийн хангамжаас гадна нийгэм эдийн засгийн олон салаа асуудлын эрх зvйн хэрэгжvvлэлтэд санхvvжилт шаардлагатай гэж vздэг.

 

Justicibility-ийн асуултаас тийм эсвэл vгvй гэсэн хариултаар амархан зайлсхийж болно. Эрх бvр эдийн засгийн єсєлт эсвэл бvрэн ажил эрхлэлтийн байдлыг сайжруулахад чиглэгдсэн хєтєлбєр зэрэг программатик шийдлийг єєртєє агуулдаг боловч шvvхийн шийдвэрийг албадан хэрэгжvvлэх элэментvvд эрх бvрд байдаг байна. НYБ-ын Эдийн засаг, нийгэм, соёлын эрхийн Хороо нь “Ихэнх томоохон тогтолцоонд Пакт дахь эрхvvдийн аль нь шvvхээр шийдвэрлэвэл зохих цар хvрээний дор хаяж зармийг нь агуулдаггvй” гэж онцлон тэмдэглэсэн байна. Олон хулсын хєдєлбєрийн байгууллагаас ажилчдийн эрхийн талаар гаргасан хууль тогтоомжийн ихэнх нь vvнийг сайн илэрхийсэн байдаг. Ажлаасаа халагдсан эсвэл ялгаварлан гадуурхах шалтгаанаар ажилд орж чадаагvй хувь хvмvvс хуулиар эрхээ хамгаалуулж болно. Орон гэргvй байдалтай тэмцэх хєтєлбєрvvдээс гадна тохиромжтой орон байртай байх эрх нь хvмvvсийг орон байрнаас нь хvчээр албадан гаргаахын эсрэг хуулийн хамгаалалт болдог. Эдийн засаг, нийгэм, соёлын эрхийн тухай, иргэний болон улс тєрийн эрхийн тухай олон улсын пактуудын ялгаварлан гадуурхахгvй байх талаарх заалтуудыг холбогдох хяналтыг байгууллагууд эдийн засаг, нийгмийн эрхvvдийг хангахдаа хэрэглэдэг байна. Тухайлбал ялгаварлан гадуурхах vндэслэлээр тэтгэвэр эсвэл нийгэм хамгааллыг олгохоос татгалзах нь дээрхи хоёр пактыг зєрчиж байгаа нэг хэлбэр юм.

 

Шvvхээр шийдвэрлэх маргааны аль ч тал эдийн засаг, нийгмийн эрхийг бодит амьдралд хэрэгжvvлэхэд прогмматик шийдлvvд чухал гэдэгтэй маргахгvй. Гэхдээ бодит шийдэл нь бvх vндэстний, ялангуяа эрсдэлд оруулсан шvvхийн болон программатик хэрэгслvvдийн аль альнийг нь єєртєє агуулдаг.

 

Хvний эрх бvрэн хамгаалагдахгvй байгааг эдийн засаг нийгмийн эрхтэй холбоотой олон улсын хэмжээнд хvлээсэн vvргээ тухайн улсын засаг тєр биелvvлэхгvй байна гэж  заавал ойлгох ёсгvй гэдгийг анхааралдаа авах нь зvйтэй болов уу. “ Зайльшгvй хангах ёстой эрхvvдийг хангахын тулд арга хэмжээг байгаа бvх бололцооныхоо хирээр авч, vvнийх хэрэгжvvлэхийн тулд хойш нь тавилгvй нэн дарvй гvйцэтгэж байгаа тохиолдолд нэг дор бvх эрхvvдийг хангаж чадахгvй байгаа бодит байдлыг тєр хариуцахгvй... Гэсэн хэдий ч эрхийг бvрэн хангахын тулд єєрийн эрх мэдлийн хvрээнд байгаа арга хэмжээг аль болох тvргэн авахгvй тохиолдолд хариуцлага хvлээнэ. Оролцогч улс аливаа асуудлуудыг ялгаж салгахад туслах хариуцлага хvлээх ёстой бєгєєд харин энэ нь хянах, хариуцлага хvлээх тогтолцооны чиг vvргийнх нь нэг биш юм. ”   

 

Хvний эрхийн стандартуудын хоорондын уялдаа холбоог бий болгох нь 

Хєгжилд хvрэх эрхэд суурилсан хандлагын 4 дэхь зvйл буюу  хvний эрхийн стандартуудыг хоорондын уялдаа холбоог бий болгох нь justiciability-ийн ойлголттой нягт хамааралтай байдаг. 

 

Хєгжилтэй оронд эхvний эрхийн хандлагын бvрэлдэхvv нь маш чухал багаж болдог. Хууль эрх зvйн стандартыг дагаж мєрдсєнєєр эдийн засаг нийгмийн зорилгуудад хvч нэмж, богино болон урт хугацаанд гvйцэтгэх арга хэмжээг тодорхой болгож, оролцогч улсыг vvргээ биелvvлэхийг шамдуулдаг. Тєрийн аливаа арга хэмжээний тєвд хvмvvсийг байрлуулсанаар хvний эрхийн стандартууд нь хєгжлийн явцад гарч ирдэг тєвєгтэй асуудлуудыг шийдвэрлэхэд удирдамж болдог. Эдийн засаг, нийгмийн эрхийг багтаасан хvний эрхийн Yндсэн хуулийн статус, Монгол Улс дагаж мєрдєж байгаа олон улсын хvний эрхийн стандартууд нь хvний эрхийг эдэлхэд хор уршиг учруулж болзошгvй арга хэмжээг хориглодог. Гэхдээ хvний эрхийг богино хугацаагаар эсвэл хєгжилтэй холбоотой эсвэл єєр зорилтоор золиослох  бол хvлээн зєвшєєрєхгvй. Бvгдийг хамарсан зарчимыг “хор уршиг учруулж vл болно” гэсэн тєрєл зvйл оруулж болно.

 

Энэ зарчимд олон улсын тусламж мєн хэрэгтэй байдаг. Монгол Улсын хvний эрхийг хангах vvрэгтэй зєрчилдэж байгаа олон улсын хамтын vйл ажиллагаанууд болон муу vр дагавартай vр дvнгээс урьдчилан хамгаалахын тулд хvний эрхийн стандартыг дагах ёстой. Эдийн засаг, нийгэм, соёлын эрхийн хороо “хєгжлийн хамтын ажиллагааны vйл ажиллагаанууд нь эдийн засаг, нийгэм, соёлын эрхийг хангах vйлсэд шууд хувь нэмэр оруулдаггvй, Эдгээр тєвєгтэй асуудлуудын хvрээг багасгахын тулд Пактад тусгасан асуудлуудыг бvхэлд нь болоцооныхоо хирээр, зохистой анхаарч vзэх хэрэгтэй ” гэж vзэж байна.   Олон улсын хvний эрхийн стандартыг дагаж мєрдєх нь зєвхєн дотоодын явуулж байгаа зєв арга хэмжээг тєр нь сайшаахаас гадна энэхvv пактад нэгдэн орсон олон улсын томоохон хандивлагчид буюу донор улсууд тусламж vзvvлэх улсыг дэмжиж, хvний эрхийг тусламжийг хєтєлбєртєє илvv сайн оруулж єгєхєд тус нэмэр болдог.

 

   “Хvний эрх” сэтгvvлийн 2002 оны 2 дахь дугаараас товчлон нийтлэв.