Ж .Занаа

“CEDAW Watch” тєвийн захирал,

удирдлагын шинжлэх ухааны докторын кандидат

Монгол Улсад хvний эрхийг хангах vндэсний хєтєлбєрт

жендэрийн тэгш эрхийн байдлыг тусгасан нь

Монгол Улсад хvний эрхийг хангах vндэсний хєтєлбєр батлагдаж “Эрэгтэйчvvд, эмэгтэйчvvдийн тэгш эрх, хvйсийн /жендэрийн тэгш байдал гэж томьёолох нь зvйтэй/ тэгш байдлыг хангах талаар” (2.2.6) тусгай заалтыг багтаажээ.

Хvйс, жендэр хэмээх vгсээр илэрхийлэгддэг ойлголтуудын vндсэн ялгааг тухайн хєтєлбєр мэдэрч чадаагvй, нэр томьёог хольж хутган хэрэглэсэн нь цаашид энэ асуудалд хэрхэн хандах vзэл баримтлал нь боловсронгуй бус байгааг илтгэж байна.

Тус бvлэгт эмэгтэйчvvдийн хvний эрх, эрх чєлєєг сайжруулахын тулд олон сайхан арга хэмжээг авахаар тєлєвлєж байгаа нь илт боловч уламжлал болсон тэгш байдлын албан ёсны загвар, эмэгтэйчvvдийг хамгаалах болон ялгаатай байлдлыг нь хvлээн зєвшєєрєх загварын хандлагаар хандсан хэвээр байгаа нь жендэрийн тэгш байдал сайжирч, vvний тулд авах арга хэмжээ боловсронгуй бус байгаагийн илрэл болжээ.

2.2.6.3-т “эмэгтэйчvvд хєдєлмєр эрхлэхийн зэрэгцээ хvvхэд тєрvvлэх, єсгєн бойжуулах боломжийг сайжруулж, жирэмсэн, хєхvvл хvvхэдтэй, єрх толгойлсон, ганц бие эмэгтэйчvvдийг шалтгаангvйгээр ажлаас халах, цалин хєлсийг бууруулах явдлаас сэргийлсэн эрх зvйн механизмыг хvчтэй болгоно” гэж заасан нь одоогийн мєрдєж байгаа Хєдєлмєрийн тухай хуулийн vзэл баримтлалаас огт ялгаагvй, эмэгтэйчvvдийг хамгаалах, ялгаатай байдлыг нь хvлээн зєвшєєрєх хандлагаар хандсан байна.

Тухайн хоёр хандлагын хортой vр дагавар бол:

• Гэр бvл, нийгэмд эмэгтэйчvvдэд ноогдох ачааллыг их хэмжээгээр нэмэгдvvлэхэд нєлєєлдєг.
• Ажил олгогчид залуу эмэгтэйчvvдийг хvvхэд гаргахгvй байхыг далд байдлаар шаардах нєхцлийг бvрдvvлэхэд нєлєєлдєг.
• Ажил олгогчид нялх хvvхэдтэй эмэгтэйчvvдийг элдэв шалтгаанаар ажилд авахгvй байхад нєлєєлдєг.
• Хvvхэд тєрvvлэх нь эмэгтэй хvний жам ёсны, хэн ч маргашгvй зvйл боловч хvvхдийг єсгєхєд эцэг эх хоёр хоёулаа тэгш vvрэг хариуцлагатай оролцох шаардлагатай байдаг ба зєвхєн эмэгтэй хvн хvvхдээ єсгєдєг хэмээх уламжлалт vзэл баримтлалыг энэ заалтаар, цаашилбал Монгол Улсын хууль, эрх зvйн механизмаар ХYЧТЭЙ болгох хандлага ажиглагдаж байна.

2.2.6.5-д “єрх гэрийн аж ахуй, vр хvvхдээ єсгєн бойжуулахад эрэгтэйчvvдийн vvргийг нэмэгдvvлэх” гэж заасан боловч энэ асуудлыг хууль, эрх зvйгээр яаж баталгаажуулах тухай заагаагvй байгаа нь ялангуяа гэр орны ажил, vр хvvхдээ єсгєн бойжуулах хvсэл, сонирхолтой эрэгтэйчvvдийн эрхийг эдлvvлэх талаархи хууль эрх зvйн орчин дутагдалтай байдал цаашид хэвээр орших нь илт байна.

Эрэгтэйчvvд, эмэгтэйчvvдийн тэгш эрх, жендэрийн тэгш эрхийн vзэл баримтлалыг шинжлэх ухааны мэдлэгтэйгээр, бодитойгоор хэрэгжvvлдэг орнуудын хууль тогтоомжид vр хvvхдээ асран бойжуулах боломжийг эцэг эх хоёуланд нь олгосон байдаг ба vр хvvхдээ асран хvмvvжvvлж байгаа эцэг эх хоёрын хэн нь ч хvvхэд асарсны тэтгэмжийг нийгмийн даатгалын сангаас хvртдэг хуультай байдаг. Хуулийн ийм хандлага нь нялх хvvхэдтэй эмэгтэйчvvдийг ажилд авахаас татгалзах зэрэг эмэгтэйчvvдийг шууд ба шууд бусаар ялгаварлан гадуурхах асуудлыг арилгах эрх зvйг баталгаатай болгодог ба нялх хvvхэдтэй гэр бvлийг эдийн засгийн гачигдалд орохоос урьдчилан сэргийлж, эдийн засгийн баталгааг эцэг эх хоёрт ижил олгодог учир эцэг нь хvvхдээ асрах боломжтой болж, эмэгтэйчvvд ажил хєдєлмєрєє vргэлжлvvлэн хийх нийгмийн нєхцєлийг бvрдvvлэхэд ихээхэн ач холбогдолтой байдаг юм.

2.2.6.6-д “ЭЯГБХУТК зэрэг Монгол Улсын олон улсын гэрээнvvдийг гуйвалтгvй биелvvлж, энэ талаар НYБ-ын зvгээс єгсєн зєвлємжvvдийг хэрэгжvvлэх ажлыг Засгийн газар анхааралдаа авна” гэж заасан нь маш дэмжvvштэй заалт болсон бєгєєд харин энэ асуудлаар ажиллахдаа тєрийн бус байгууллагын оролцоог vйл ажиллагааны стратеги тєлєвлєгєє боловсруулах, хэрэгжvvлэх, хэрэгжилтэд нь хяналт тавих vйл ажиллагаанд оролцуулах, vйл ажиллагаа явуулах санхvvгийн асуудлыг шийдэх нь зvйтэй.

Тус Конвенцид манай улс 1981 онд элсэн орсон боловч конвенцийн хэрэгжилт нь одоо болтол хангалтгvй, олон улсын гэрээгээр авсан vvргээ Монгол улс нилээд тааруу биелvvлж байгаа, эмэгтэйчvvдийг дорд vздэг сэтгэлгээ, vзэл хандлага улс тєр, эдийн засаг, нийгэм, соёлын асуудлаархи хууль эрх зvй, бодит vйл ажиллагаанд одоо хvртэл мєрдєгдсєєр байгаа зэргээс дvгнэхэд Монгол Улсад Хvний эрхийг хангах хєтєлбєрийн хэрэгжилт ч бас ийм байдалд орохгvй гэх баталгаа vгvй юм.

Тус хєтєлбєрт хvний эрх, эмэгтэйчvvдийн эрхийн хэрэгжилтийг сайжруулах, тэдний эрх зєрчигдєхєєс урдчилан сэргийлэх, зєрчигдсєн эрхийг сэргээх, хохирлыг барагдуулах, хохирогчийн эрхийг хамгаалах зэрэг асуудлаархи хууль, эрх зvй болон одоо байгаа механизмийг сайжруулах тухай vг єгvvлбэр тусгагдаагvй байгааг тэмдэглэх нь зvйтэй байна. Хvний аливаа эрхийг хамгаалах асуудал нь хохирсон эрхийг сэргээх, гэмт хэргээс хохирогчдын эрхийг хамгаалах хууль, эрх зvйн баталгаатай орчин бvрдээгvй байгаатай шууд холбоотой байдаг.

Монгол Улс олон улсын Эрvvгийн хэргийн асуудлаархи Ромын дvрэмд нэгдэн орсон хэдий ч хохирогчийн эрхийг хамгаалах тухай тус хуулийн заалтыг vндэсний хэмжээнд хэрэгжvvлэх хууль, эрх зvйг бий болгох талаар нэг ч алхам хийхгvй байгаа vед ялангуяа гэр бvл болон ажлын байранд элдэв тєрлийн хvчирхийлэлд автсан эмэгтэйчvvдийн эрхийг хамгаалах, хохирсон эрхийг сэргээх ХУУЛЬ, ЭРХ ЗYЙН акт баримтыг боловсруулан гаргах талаар дутуу тусгажээ.

Ер нь аливаа хєтєлбєрийг боловсруулахдаа анхаарах зvйл бол улс орны эдийн засаг, хvний болон техникийн нєєцийн байдалдаа судалгаа, дvгнэлт хийсний vндсэн дээр цєєн болов ч vр дvн нь харагдахаар асуудлуудыг тусгаж, тvvнийгээ хэрэгжvvлэх талаар тууштай арга хэмжээ авч ажиллах нь зvйтэй байна.

Р.Бурмаа

Сонгогчдын Боловсрол Тєвийн захирал

Монгол Улсад Хvний эрхийг хангах vндэсний хєтєлбєрийн

улс тєрийн эрх, эрх чєлєєний бvлэгт єгєх дvгнэлт

Хvний Эрхийн Тvгээмэл Тунхаглалд улс тєрийн эрхтэй холбогдох хоёр гол асуудлыг дараахь байдлаар тодотгож єгсєн байна:

- хvн бvр шууд чєлєєтэй сонгосон тєлєєлєгчдєєрєє дамжуулан улс орноо удирдахад оролцох эрхтэй /21.1 дvгээр зvйл/

- хvн бvр улс орондоо тєрийн алба хаших эрхтэй /21.2 дугаар зvйл/.

Хvний Эрхийн Тvгээмэл Тунхаглалын энэхvv vзэл санааг 1992 онд батлагдсан шинэ Yндсэн хуулиар хуульчлан баталгаажуулсан хэдий ч Yндсэн хуулиас салбарлан гарах бусад хууль тогтоомжууд нь тэр бvр дээрх тунхаглал болон Yндсэн хуулийн хvний улс тєрийн эрхийн талаархи агуулга, зарчмыг хангаж чадахгvй байсан юм.

Харин 2003 оны 10 сарын 24-ний єдєр УИХ-аас батлагдсан Хvний эрхийг хангах vндэсний хєтєлбєр нь хvний эрх, эрх чєлєєг баталгаажуулах, хангах хамгаалах, хєгжvvлэх vйлсэд их том хувь нэмэр болжээ. Тус хєтєлбєрийн улс тєрийн эрх, эрх чєлєє гэсэн хэсэгт тєрийг удирдах хэрэгт оролцох эрх, тєрийн жинхэнэ алба хаших эрх, нутгийн удирдлагад оролцох эрх, эвлэлдэн нэгдэх, нам олон нийтийн байгууллага байгуулах эрх, vзэл бодлоо чєлєєтэй илэрхийлэх эрх болон мэдээллийн эрх чєлєє, эмэгтэй эрэгтэйчvvдийн тэгш эрхийг хангах талаар бvлэг бvлэг зорилтуудыг гаргаж тавьснаараа чухал зохицуулалт болсон байна.

Иргэд улс орныг удирдахад оролцох эрхээ сонгуулиар болон сонгуулийн бус vед шийдвэр гаргахад оролцох замаар хангадаг. Сонгуулийн бус vед тєрєєс иргэдийн ажил амьдралтай холбоотой асуудлыг шийдвэрлэхэд иргэд оролцох эрхийг тєр хангаж єгєх ёстой байдаг. Энэ оролцоог хангахад чиглэсэн тус хєтєлбєрийн “УИХ болон Засгийн газар нь vйл ажиллагаандаа иргэд, тэдний олон тєрлийн байгууллагуудын санал, оролцоог єргєтгєх замаар ажиллах” тухай заасан заалтууд /хєтєлбєрийн 1.1.1, 1.1.2.11 заалтууд/ чухал ач холбогдолтой болжээ. Тухайлбал, “Сонгуулийн тогтолцоо, vйл явцын журмыг иргэдийн бие даасан оролцоог хангаж, чадварлаг УИХ бvрдvvлэхэд болон тєлєєлєх ардчиллыг хєгжvvлэхэд чиглvvлэн боловсронгуй болгоно” гэж заасан байна.

Иргэдийн улс тєрийн эрх дотроос хамгийн ихээр зєрчигдєж буй сонгох, сонгогдох эрхийг хангах талаар нэлээдгvй зохицуулалтыг нарийвчлан тусгаж оруулсан нь практикт байдаг олон асуудлыг шийдэхэд дєхєм болохуйц байна. Тухайлбал, сонгуулийн дvнд бий болж байгаа парламент нь нийт сонгогчдыг тєлєєлж чадахгvй байгаа /1992 оны сонгуулиар бvрдсэн парламент нь сонгогчдын нийт саналын 57.8 хувь, 1996 оны сонгуулиар бvрдсэн парламент нь сонгогчдын нийт саналын 53.7 хувь, 2000 оны сонгуулиар бvрдсэн парламент нь сонгогчдын нийт саналын 52.2 хувийг тєлєєлж, vлдэх сонгогчдын санал тооцогдохгvй байгаа/, сонгогчдын сонгууль дахь оролцоо буурч байгаа мєн сонгогчдын нэрийн жагсаалтанд бичигдэхгvй vлдэх сонгогчдын тоо улам бvр нэмэгдэж байгаа /1992 оны сонгуульд оролцоогvй иргэдийн тоо 145.649 буюу 12.3 хувь, сонгогчдын нэрийн жагсаалтанд бичигдэхгvй vлдсэн сонгогчдын тоо 97.912 буюу 8.3 хувь байсан бол 2001 онд сонгууль єгєєгvй иргэдийн тоо 364.890 буюу 26.8 хувь, сонгогчдын нэрийн жагсаалтанд бичигдээгvй сонгогчдын тоо 159.115 буюу 11.7 хувь болж єссєн/, сонгуулийн хороо, хэсгийн бvрэлдэхvvнд нэг намын тєлєєлєл давамгайлж, дотоод хяналтгvй байгаа, сонгууль дахь хандивын хяналтгvй байдал зэрэг асуудлыг шийдэхэд ач холбогдолтой юм.

Сонгогдох нэр дэвшигчдийн тэгш байх нєхцєл боломж, тєрийн жинхэнэ албыг улс тєрийн vйл ажиллагаанаас зааглах vvднээс улс тєрийн алба хашихыг зоривоос тєрийн жинхэнэ албанаас чєлєєлєгдсєний дараа нэр дэвшvvлдэг журамтай байх нь энэ талаархи олон улсын стандарт жишигт нийцсэн зохицуулалт болжээ.

Улс тєрийн эрх буюу оролцооны эрхийг хангах чухал баталгаа болсон мэдээллийн эрх чєлєєний талаар тодорхой заалт тусгасан нь сайн засаглалтай байх, иргэд мэдээлэлтэй байж тєрийн vйл ажиллагаанд оролцох, хянах єргєн боломжийг олгоход чиглэгдэнэ. Тухайлбал, “Сонгогч нь сонгуульд нэр дэвшигч, сонгогдогчийн vйл ажиллагааны талаар аливаа мэдээлэл авах эрхийг баталгаажуулан хангана” гэж заасан байна. Тєрєєс албан ёсны мэдээллийг иргэд олж авах, тvгээх эрхийг нарийвчлан тодорхойлсон хууль, эрх зvйн vндсийг бvрдvvлэх, олон нийтийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн чєлєєт байдлыг дэмжих эрх зvйн арга хэмжээ авах зэрэг чухал заалтууд оруулжээ.

Нутгийн єєрєє удирдах байгууллага нь Yндсэн Хуулийн байгууллага, нутгийн иргэдийг тєлєєлж тєрийн vйл ажиллагаанд хяналт тавьж ажиллах чиг vvрэгтэй атлаа одоо орон нутгийн “намын байгууллага” шиг vйл ажиллагаа явуулж байгаа нь иргэд олон нийтийн эрх ашиг гэхээсээ “намын эрх ашиг”-ийг урьтал болгодог болжээ. Харин тус Хєтєлбєрийн нутгийн удирдлагад иргэдийн оролцоо, єєрєє удирдах эрхийг хангах талаарх заалтууд нь орон нутгийн бодлого боловсруулах, шийдвэр гаргахад иргэдийн оролцоог єргєтгєх, Yндсэн Хууль дахь нутгийн єєрєє удирдах ёсны хvний эрхийг баталгаажуулах агуулга, vзэл санааг хангаж чадахуйц зохицуулалтын эхлэл суурийг тавьсан заалтууд болжээ гэж дvгнэж байна. Тухайлбал, “Орон нутагт єєрєє удирдах болон тєрийн захиргааны байгууллагын бvрэлдэхvvн, эрх хэмжээг уялдуулан зааглах vндсэн дээр гvйцэтгэх эрх мэдлийн тєв орон нутгийн байгууллага нь нутгийн єєрєє удирдах байгууллагын эрх хэмжээний асуудлыг шvvрч шийдвэрлэдэг практикийг хориглон зогсоох…” тухай заажээ.

Хvний эрхийг хангах vндэсний хєтєлбєрийн ач холбогдлыг дурьдахын зэрэгцээ тvvнийг хэрэгжvvлэх, шинээр батлагдаж байгаа болон нэмэлт єєрчлєлт орж байгаа хууль тогтоомжуудад уг хєтєлбєрийн агуулга, vзэл санааг тусгаж оруулах, тєрийн байгууллагын зvгээс бодлого боловсруулах, шийдвэр гаргах зэрэг vйл ажиллагаандаа мєрдлєг болгон ажиллах, энэ vйл явцад иргэд, тєрийн бус байгууллагууд хяналт тавих, тvvнийг цаасан дээр vлдээхгvй, ажил хэрэг болгох л vлдээд байна.

Хvний улс тєрийн эрхийг хангах эрх зvйн чухал баримт бичиг болох сонгуулийн хууль тогтоомжийг ээлжит сонгууль болохоос ємнє 6 сарын дотор єєрчилж болохгvй гэж заасны дагуу УИХ-аас тус хууль тогтоомжийг энэ 12 дугаар сар болон ирэх оны 1 дvгээр сарын эхээр багтаан хэлэлцэх ёстой болж байгаа юм.

УИХ-ын тогтоолоор баталсан Хvний эрхийг хангах vндэсний хєтєлбєр, 2002 онд батлагдсан Авилгалын эсрэг vндэсний хєтєлбєрийн сонгуультай холбогдох заалтуудыг сонгуулийн хууль тогтоомжид хэрхэн суулгаж єгєх, мєн дээрх хєтєлбєрийн 1.1.1 дvгээр заалтад тусгасны дагуу сонгуулийн хуулийг иргэд, тэдний олон нийтийн байгууллагуудын єргєн оролцоо, хэлэлцvvлэгтэйгээр єєрчлєх эсэх асуудал тус хєтєлбєрийн vр дvнг хамгийн ойрхон харах боломж болоод байна.

С.Цэрэндорж

Хvний эрхийн vндэсний комиссын дарга

Монгол Улсад хvний эрхийг хангах Yндэсний хєтєлбєрт

хvний хувийн эрх, эрх чєлєєний талаар тусгасан нь

Уг хєтєлбєрийн “Хvний суурь эрхийг хангах нь” гэсэн Хоёрдугаар бvлгийн 2.1-д: хvний хувийн эрх, эрх чєлєєг хангахад чиглэсэн арга хэмжээ, vйл ажиллагааг тодорхойлжээ. Хєтєлбєрийн аль ч бvлгийн доторхи арга хэмжээнvvд дотор энэхvv бvлэг эрхийн холбогдолтой заалт чиглэлvvд нь тоо хэмжээгээрээ хамгийн том бєгєєд ач холбогдлоороо гvн гvнзгий нь юм. Нийтдээ долоон бvлэг эрхтэй холбоотой, 40 гаруй багц арга хэмжээг хvний хувийн эрх, эрх чєлєєг хангахад авч хэрэгжvvлнэ.

Хууль тогтоогчоос хvний хувийн эрх, эрх чєлєєнд ийм єндєр ач холбогдол єгч буй нь тодорхой vндэслэл, шалтгаантай. Учир нь, манай улсад байгаа хvний эрхийн зєрчлийн хамгийн ноцтой, тvгээмэл илрэл нь хувийн эрхтэй холбоотой байдаг. Хvний амьд явах эрхийг баталгаажуулах нь цаазаар авах ялыг Эрvvгийн хуульд цаашдаа байлгасаар байх уу гэдэгтэй шууд холбогддог. Єнєєдєр хvчин тєгєлдєр мєрдєгдєж буй Эрvvгийн хуульд долоон зvйл ангид цаазаар авах ял тусгагдсан. Шvvн таслах ажлын практикт сэжигтэн, яллагдагчийг эрvvдэн шvvх, хvнлэг бусаар харьцах замаар хилсээр хэрэг хvлээлгэх, гэрчээс худал мэдvvлэг гаргуулж нотлох баримт цуглуулах хууль бус арга ажиллагаа амь бєхтэй байсаар байгаа нь хvнийг хуулийн vндэслэлгvйгээр шийтгэх, улмаар цаазаар авах ял онооход хvргэж байна.

Завхан аймгийн шvvх иргэн “Э”-д нотлогдоогvй хэргээр гурван удаа цаазаар авах ял оноож байсан бєгєєд эцэст нь Улсын Дээд Шvvх “Э”-г гэмт хэрэг vйлдсэн нь нотлогдоогvй гэдэг vндэслэлээр сулласан билээ. Ер нь цаазаар авах ялыг эсэргvvцэх нь зєвхєн шvvхийн алдаатай холбоотой тєдийгvй, энэ нь хvнлэг биш, ялын туйлын зорилгод харш, бас нэгэн “аллагыг” тєрийн нэрийн ємнєєс гvйцэтгэж байдагтай холбоотой. Иймээс хєтєлбєрт, энэхvv ялыг ялын тєрлєєс хасах чиглэл баримтлахыг дурьдсан нь зєв юм.

Хєтєлбєрийн 2.1.2 дахь халдашгvй чєлєєтэй байх эрхийг хангахтай холбоотой арга хэмжээнvvд хамгийн их анхаарал татаж байна.

Хvнийг халдашгvй байх эрхийг зєрчсєн зєрчил, хууль бус ажиллагаа их хэмжээгээр гарч, энэ салбарт албан тушаалтнууд дураараа авирлах явдал, эрх мэдлээ хэтрvvлэн хvний эрхийг зєрчдєг талаар удирдлагын аль ч тvвшинд хангалттай мэдээ, мэдээлэл байдаг боловч гэм буруутнуудад хариуцлага хvлээлгэх, хvний эрх, эрх чєлєєг зєрчихтэй тэмцэх, хєндєгдсєн эрхийг сэргээн эдлvvлэх тєрийн vvрэг тэр бvр хэрэгжихгvй байна.

Тvvнээс гадна эрvvдэн шvvлт, хvнлэг бус харьцаатай холбоотой хvний эрхийн ноцтой зєрчлvvд олон нийтийн анхаарлын тєвд байсаар байна.

Иймээс хєтєлбєрт энэ чиглэлээр авч хэрэгжvvлэх олон чухал арга хэмжээг тєлєвлєсєн. Тухайлбал, хvний бие, сэтгэл санааны хандлага, дарамтаас хамгаалуулах эрхийг хангах нєхцєл, нийгэмшил-эрх зvйн орчинг бvрдvvлэх, баривчлах, хорих тєдийгvй vзлэг, нэгжлэг хийх, орон байранд нэвтрэх зєвшєєрлийг зєвхєн шvvх, шvvгчээс олгодог журамд шилжих, захиргааны журмаар тvр саатуулах, баривчлахыг олон хуульд заахыг хориглох гэх мэтийн асуудлуудыг хєндсєн байна.

Эрvvгийн байцаан шийтгэх хуулийг шинэчилж мєрдєєд нэг жил гаруй болж байгаа боловч энэ хуульд заасан хорьж мєрдєх хугацаа нь хэтэрхий урт, vнэн хэрэгтээ эрvvдэн шvvлт, хvнлэг бус харьцааны нэг илрэл болж байна. Тэгээд ч манай улсын нэгдэн орсон олон улсын гэрээ хэлэлцээрvvдтэй зєрчилдєж байна. Одоогийн хуулиар 24-30 сарын хугацаагаар шvvхээс ємнєх шатанд хорьж болохоор заасан. Ийм урт хугацаа нь хорих байрны нєхцєл байдалтайгаа уялдаад эрvv шvvлтийг нєхцєлдvvлж, хvний эрхийг ноцтойгоор зєрчихєд хvргэж байна. Хvний эрхийн Yндэсний хєтєлбєрт эдгээрийг олон улсын стандартад нийцvvлэх, улмаар хорих байрны хувьд улсын хэмжээгээр аттестатчлал явуулахаар оруулсан нь тун олзуурхууштай зvйл болжээ.

Эрvvдэн шvvхийн эсрэг бvх нийтээрээ тэмцэх, шvvн таслах ажиллагааг энэхvv аймшигт хэрцгий арга ажиллагаанаас ангид байлгах нь манай улсын хvний эрхийн онцгой ач холбогдол бvхий асуудал юм. Прокурор, мєрдєн байцаагч, хэрэг бvртгэгч, шvvгч нарт энэ чиглэлийн сургалт, семинар явуулах талаар хєтєлбєрт тусгагдсан.

Иргэд єєрийгєє ємгєєлєх, хуулийн чанартай зєвлєгєє авах нь хvний хувийн эрхийн чухал хэсэг юм. Ємгєєлєл, хуулийн зєвлєгєєний чанар, хvртээмж, vр дvнг сонирхуулах нь хvний эрхийн том зорилгын нэг юм. Хэрэг бvртгэлт, мєрдєн байцаалтын шатанд сэжигтэн, яллагдагчийн ємгєєлєгчєє шилж сонгон, эрх зvйн туслалцаа авах эрхийг нь хангуулах, ємгєєлєгч нарын мэргэшлийг дээшлvvлэх, давтан сургахад дэмжлэг туслалцаа vзvvлэх талаар хєтєлбєрт чухал санаанууд орсон.

Хувийн эрхийн хэрэгжилтэд туйлын сєрєг нєлєє vзvvлж буй зєрчлийн нэг бол бусдын хууль бусаар учруулсан хохирлыг нєхєн тєлvvлэх эрхийн туйлын хангалтгvй хэрэгжилт байна. Хэдийгээр шvvхийн шийдвэр, тогтоол гардаг боловч тэдгээрийн бодит биелэлт хангалтгvй байдаг, хохирол тєлєгдєхгvй иргэдийг олон сар, жилээр давхар давхар хохироож байна. Иймд зохих сан бий болгох, иргэдийг гэмт халдлагаас хамгаалах даатгалд хамруулах зэргээр гэмт хэргийн улмаас учирсан хохирлыг нєхєн тєлvvлэх эх vvсвэрийг бvрдvvлэх, хоригдлуудыг ажлын байраар хангах, шvvхийн шийдвэр гvйцэтгэлийн бодит биелэлт, чанар, vр нєлєєг дээшлvvлэх, ажлын ачааллыг оновчтой тогтоох зэрэг чухал арга хэмжээнvvдийг тєлєвлєсєн байна.

Товчоор хэлбэл, хvний хувийн эрхийг баталгаажуулахад чиглэсэн нэн тэргvvний, зарчмын ач холбогдолтой vйл ажиллагааг хєтєлбєрт цогцоор авч vзсэн байна.