Манжаагийн Ичинноров

 

ХYНИЙ ЭРХ БА ХУУЛИЙГ ДЭЭДЛЭХ YЕ

 

Хvний vндсэн эрхийг хэрэгжvvлэх нь зєвхєн хууль тогтоомжид тусгалаа олох тєдий асуудал биш бєгєєд хvний эрхийг хєндєж ажилладаг албан тушаалтнуудын оюун ухаанд бат шингэсэн итгэл vнэмшил байх учиртай.

 

 

“Хуулийг дээдлэх нь зєвхєн хуулийг хэрэглэх явдлаар хязгаарлагдах бус, харин энэ бол шударга ёсны чухал журам бєгєєд урвуулан ашиглаж болзошгvй тєрийн эрх мэдлээс нийгмийн бvхий л гишvvдийг хамгаалах хэрэгсэл байх ёстой”

Хуульчдын Олон Улсын Холбоо

 

Ардчилал, хvний эрх болон хуулийг дээдлэх явдал нь харилцан хамааралтай асуудлууд юм.  Хvний эрх, эрх чєлєє баталгаатай хамгаалагдахад хуулийг дээдэлдэг ардчилсан засаглал чухал vvрэгтэй бєгєєд эдгээр нь бие биенээсээ хамаарч оршдог. Хvний эрхийг хамгийн бага хэмжээгээр зєрчсєн, ялангуяа эрvvдэн шvvх, хvнлэг бусаар доромжлон харьцах зэргээр хvний эрхийг хязгаарласан хамгийн бага тохиолдол ардчиллыг хамгийн єндєр тvвшинд хєгжvvлсэн орнуудад хамаарагддаг болохыг янз бvрийн судалгаагаар харуулсан байдаг.  Ардчилсан тєрд хvний эрхийг зєрчих явдал хязгаарлагдмал байдгийг дараах байдлаар тодорхойлж болох юм. Юуны ємнє хvний эрхийг зєрчих хандлага бvхий шийдвэр гаргагчдад хvний эрхийг зєрчих илvv боломж  олгогдохоос ємнє суудлаас нь чєлєєлдєг. Тvvнчлэн иргэний эрх чєлєє нь сєрєг хvчин болон иргэдэд хэвлэл мэдээллийг ашиглан тєрийн эрх мэдлийг урвуулан  хvний эрхийг зєрчих явдлаас урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах боломжийг олгодог.

 

Ардчилал нь хvний зарим эрхийг хамгаалах тодорхой тєвшинд хvрээгvй цагт оршин тогтнох боломжгvй бєгєєд зарим хvний эрх нь ардчилсан процесстой илvv хамааралтайгаар хэрэгждэг.  Ардчилсан нийгэмд чухал vvрэг гvйцэтгэдэг нийгмийн амьдралд оролцох эрх нь vзэл бодлоо чєлєєтэй илэрхийлэх, эвлэлдэн нэгдэх эрхтэй шууд хамааралтай бєгєєд энэ нь хvний vндсэн чухал эрхvvд болох амьдрах эрх, халдашгvй дархан байх зэрэг чухал эрхvvд эдлэгдэж байгаа цагт л хэрэгжих боломжтой.  Улс орнууд хvний эрхийн гэрээнд нэгдэн орж, гарын vсэг зурж,  тухайн улсын хууль тогтоох байгууллага нь баталснаар хvчин тєгєлдєр vйлчилдэг.  Хvний эрхийн гэрээнvvд нэгдэн орсон улс орнуудыг тухайн гэрээний заалтуудыг єєрийн улсын хууль тогтоомжинд тусгахыг vvрэг болгодог. Гэрээний дагуу тєр засаг энэ vvргийг ч хvлээн авдаг. Хvний эрхийн гэрээнvvд цаасан дээр бичигдсэн, нэгдэн орсон улсын эрх бvхий албан тушаалтан гарын vсэг зурж баталгаажуулсан баримт бичиг байдаг. Тэгвэл vндэсний хууль тогтоомжууд ч ялгаагvй цаасан дээр бичигдсэн хуулийн зvйл заалтуудын цуглуулга байдаг.  Тэгвэл номон дээр бичигдсэн хууль амьдрал дээр хэрэгжих vйл ажиллагааны хууль байх ёстой. Хvний эрхийг зєвхєн хуульдаа тусгаж орхисноор хvний эрх амьдралд биеллээ олохгvй.

 

Тєрийн хувьд хvний эрхийн гэрээнд нэгдэн орж, гарын vсэг зурж баталгаажуулснаар хvний эрхийг хэрэгжvvлэх vvргээ биелvvлсэн гэж vзэх vндэслэлгvй юм.  Харин хvний эрхийн гол зарчмуудыг итгэл vнэмшлээ болгож хэрэгжvvлэх нь хамгийн чухал. Хvний vндсэн эрхийг хэрэгжvvлэх нь зєвхєн хууль тогтоомжийн асуудал биш энэ бол vvнийг хэрэгжvvлэх vvрэг бvхий хvмvvсийн тархинд нь шингэсэн итгэл vнэмшлийн асуудал байх ёстой.  Ялангуяа эрvvгийн хууль болон эрvvгийн процесст энэ бол илvv их хамааралтай асуудал.   Тєрд хvний vндсэн эрхэнд халдах боломжийг хуулийн хvрээнд олгосон байдаг, тухайлбал, хvний халдашгvй эрх, хувийн амьдрал, эрх чєлєє хуулийн нэрийн ємнєєс хязгаарлагдах явдал бий. Эдгээр эрх мэдлийг хэрэгжvvлэгч байгууллагын эхэнд цагдаагийн байгууллага байдаг. Эрvvгийн процессын хvрээнд ажиллаж байгаа бvхий л ажилтан, албан тушаалтнуудын хувьд хvний эрхийг ягштал хvндэлж, тvvний зарчмуудыг шvтэн биширч байх нь тэдний тархинд нь шингэсэн vзэл бодол, итгэл vнэмшлийн асуудал байх ёстой, тэгсэн цагт хvний эрхийг хамгаалах, зєрчигдєхєєс сэргийлэх хуульчийн эрхэм vvргээ биелvvлж чадна гэсэн vг. 

 

Зарим тvvхч, философчид хvний эрхийн ойлголтын эхлэлийг сэргэн мандалтын vеийн байгалийн хууль (Хоббес, Локье, Монтескье, Руссау)-ийн vvсгэлийн vед хамааруулж vздэг бол зарим нь бvр Магна Картагийн vе, эртний Ром, Грекийн (Аристотель, Плато, Цицерон) vед хамааруулж vздэг. Тэгвэл, хvний эрхийн концепцийн vvсэл гарал нь хаана, хэдийд хамаарагдах нь чухал бус харин орчин vеийн ардчилал, эрх зvйн гvн ухаантнууд эдгээр эртний байгалийн шударга ёсны хууль, гvн ухааныг євлєн авч нийгэм дэх хувь хvмvvсийн хоорондын болон хувь хvмvvс тєрийн хоорондох нарийн тєвєгтэй харилцааны учгийг тайлах замыг нээсэнд асуудлын гол оршиж байгаа юм. Гэхдээ хvний эрхийн харилцаа дараах хоёр чухал зангилаа асуудалд vндэслэгдэж байдгийг мартаж болохгvй:

Тэгвэл ардчилсан тєрд  ийм ёс суртахуун, vзэл баримтлал биеллээ олдог.

 

Ардчилал, хvний эрх, хуулийг дээдлэх явдал хоорондоо салшгvй уялдаа холбоотой. Ардчилал бол хувь хvний эрх эрх чєлєєг дээд зэргээр хамгаалах, хэрэгжvvлэхийн тєлєє оршдог. Гэхдээ ардчилал нь хvний эрхийг зєрчигдєхєєс сэргийлсэн хязгаарлалтуудыг бас бий болгодог нь тvvний онцлог шинжийн нэг.  Хvний эрх эрх чєлєєнд халдах явдал нь хууль ёсны дагуу байх ёстой. Хуулиар тогтоосон хvний эрхэнд халдах, халдаж vл болох тодорхой хязгаарлалтууд нь эргээд хувь хvний эрх, эрх чєлєєгєєр тодорхойлогдоно. Хуулийг дээдлэх явдал, ардчилал, хvний эрхийн гол асуудал нь тєрийн эрх мэдэл хvний эрхийн нэрийн ємнєєс хязгаарлагддагт оршино.  Хvний эрхийн vзэл санааны vvднээс авч vзвэл Волтайр, Бакстон нарын хэлснээр гэм буруугvй нэг хvн шоронд ял эдэлж байснаас гэм буруутай арван хvн эрх чєлєєтэй явж байсан нь дээр гэсэн vзэл санаа vнэн байх талтай.

 

vндсэн хууль, бусад хууль тогтоомж, журмууд, хvний эрхийн олон улсын гэрээнvvд бvгд єєр хоорнодоо уялдаатай, харилцан хамааралтай хэрэгжиж байж сая хvний эрхийг хамгаалах биелэлээ олно.  Эдгээр нь тєрийн эрх мэдлийг хvний эрхийг хамгаалах vvднээс хязгаарлаад зогсохгvй ардчиллын чухал зарчмууд болох ил тод байдал, хариуцлагын зарчмыг биелvvлэхэд чиглэгдэх ёстой.  Эрvvгийн процесс дахь ил тод байдлын зарчмыг хэрэгжvvлэх нь хvний эрх болон эрvvгийн процессын чухал зарчим болох хууль шvvхийн ємнє эрх тэгш байх зарчмыг биелvvлэх тvлхvvр болдог. Энэхvv ойлголт нь 18-р зууны Европт тєрийн эрх мэдлийг тодорхой хэмжээнд хязгаарласан хууль гаргаснаар эрvvгийн процессын нууцлаг, шударга бус байдлыг арилгах арга зам болохыг сэтгэсэн гvн ухаантан Цезар Бекариагийн vед vндэслэгдсэн юм. (Цезар Бекариагийн 1764 онд гэмт хэрэг болон ял шийтгэлийн тухай бичсэн Die deitti e delle pene бvтээл нь Европын олон орны эрvvгийн хууль болон Америкийн Хvний Эрхийн Биллийг бvтээхэд чухал vр нєлєєгєє єгсєн бvтээл бєгєєд одоо ч vр нєлєєгєє єгсєн хэвээрээ байгаа алдартай бvтээл юм) 

 

Хувь хvн тєрийн хууль бус vйл ажиллагаанаас хамгаалагдах ёстой бєгєєд хуулиар гэмт хэрэг гэж тодорхойлоогvй аливаа vйлдэлд хэнийг ч яллан шийтгэж vл болно” гэсэн зарчим энд чухал vvрэгтэй.  Энэхvv nullum delictum, nulla poena    зарчим нь Монтескьегийн засаглалын эрх мэдлийг хуваарилах зарчмын тухай бvтээлд тусгалаа олдог.  Хууль тогтоогч хууль журам тогтоож єгнє, тєрийн байгууллагууд гvйцэтгэх чиг vvргийг хэрэгжvvлнэ, харин шvvхийн байгууллага хэрэг маргааныг тасална. Ингэхдээ гvйцэтгэх байгууллага болон шvvх нь хуулийн хvрээнд vйл ажиллагаагаа явуулж хуульд захирагдана. 19-р зууны vед батлагдсан Европын ихэнх хуулиуд энэ зарчимд vндэслэгдсэн бєгєєд тэдгээр нь одоо ч хvчин тєгєлдєр vйлчилсэн хэвээр байгаа нь ардчиллын суурь зарчимыг итгэл vнэмшилээ болгон тvvнд бодитойгоор vндэслэсэнд оршиж байгаа юм. 

 

Тvvнчлэн ардчилсан улс орнуудын орчин vеийн эрvvгийн процесс нь тэр vед vндэслэгдсэн дараах хоёр чухал vндсэн зарчмыг хэрэгжvvлж байдаг:  Нэгдvгээрт, хууль тогтоогч эрvvгийн процессыг хуульчилж, гvйцэтгэх байгууллага эрvvгийн мєрдєн байцаах vйл ажиллагааг гардан явуулж, шvvх эрvvгийн болон эрvvгийн процессын хуулийг хэрхэн мєрдєж байгаад хяналт тавих замаар эрvvгийн процесс нь засаглалын эрх мэдлийг тэнцвэртэй байлгах зарчимд vндэслэгдэж, Хоёрдугаарт, эрх мэдэл нь тєрд олгогдсон байдаг учир тvvнийг урвуугаар ашиглах хvчирхийллээс иргэд хамгаалагдах учиртай бєгєєд энэ нь эрvvгийн процесс хуулийн дагуу явагдах зарчимд vндэслэгддэг. Єєрєєр хэлбэл зєвхєн хуулиар олгогдсон эрхийн хvрээнд тєр иргэний эрх эрх чєлєєг хязгаарлах боломжтой бєгєєд энэ vйл ажиллагаа хууль болон хараат бус шvvхийн хяналтад оршдог.

 

Ардчилал, хvний эрхийн эдгээр суурь зарчмуудыг сайтар ойлгох нь чухал. Эрvvгийн байцаах шийтгэх ажиллагааг явуулахдаа хуулийн заалтыг чанд баримтлах, гэм буруугvй хэнийг ч болов гэмт хэрэг vйлдсэн гэм буруутайд тооцохгvй байх зарчмыг баримтлах нь дээрх зорилгыг хангах баталгаа мєн.

 

Манай хуульчид єдєр тутам хэрэглэгддэг хэдэн хуулийн зvйл заалтын хvрээнд хязгаарлагдан эргэх дутагдлаасаа ангижирч, хvний эрх, ардчиллын чухал зарчмуудыг ягштал ойлгож, тvvнийг шvтэн биширч vйл ажиллагаагаа явуулж чадвал хуулийг, єєрт олгогдсон эрх мэдлийг хvнлэг нигvvлсэнгvй vйлсэд зориулж чадахаас гадна аливаа зvйлд илvv єргєн сэтгэж, харах чадвар сууна. Эртний гvн ухаантан Цицероны хэлсэнчлэн “Яллагч хvн шvvх дээр эрх мэдэл, нєлєє, хувийн давуу чанараа ашиглах ёсгvйн дээр ямар ч улайрсан байдал гаргах ёсгvй. Харин эрх мэдэл тань гэм буруугvй хvнийг зєвтгєх, ємч хєрєнгєгvй хvнд туслах, золгvй хvмvсийг аврахад хэрэглэгдэхээр єєрт чинь vлдэг” гэж хэлснийг хуульчид бид байнга санаж явах ёстой юм.

 

 

 

 

 

ХYНИЙ ЭРХИЙГ ХАНГАХ YНДЭСНИЙ ХЄТЄЛБЄРЄЄ

БАТАЛЛАА, ОДОО ХЭРЭГЖYYЛЭХ Л YЛДЭЖ

 

Хууль зvй, дотоод хэргийн яамны тєрийн нарийн бичгийн дарга

Ж.Цэрэндоржтой хийсэн ярилцлага

 

Монголын тєр иргэддээ хvний эрхийг баталгаатай эдлvvлэх чиглэлээр тууштай бодлого баримталж ирлээ. Yvний нэг тод жишээ бол хараат бус байгууллага болох Хvний эрхийн vндэсний комиссыг хоёр жилийн ємнє байгуулсан явдал мєн. Тэгвэл энэ удаа Улсын Их Хурлаас Монгол Улсад  хvний эрхийг хангах vндэсний хєтєлбєрийг батлан гаргалаа. Yндэсний хєтєлбєр батлан хэрэгжvvлэх хэрэгцээ шаардлага юу байв?

Монгол Улс НYБ-ын бvрэн эрхт гишvvн болсон цагаас эхлэн Хvний эрхийн тvгээмэл тунхаглалыг хvлээн зєвшєєрч хvний эрхийн талаархи 30 гаруй гэрээнд нэгдэн орж тэдгээрээр хvлээсэн vvргээ хэрэгжvvлж байна. 1992 онд шинэ Yндсэн хуулиа баталж тvvнд хvний эрх, эрх чєлєєг хангах бvхий л баталгааг бvрдvvлэх, хvний эрх, эрх чєлєєг зєрчихтэй тэмцэх, зєрчигдсєн эрхийг сэргээх vvргийг иргэдийнхээ ємнє хvлээхээр заасны дагуу зохих орчинг бvрдvvлж арга хэмжээ авч байна. Монгол Улс Жена хотоо 1993 онд болсон НYБ-ын Хvний эрхийн дэлхий дахины бага хуралд оролцож, дэлхийн улс орнууд хvний эрхийг хамгаалах vндэсний хэмжээний баримт бичиг батлан хэрэгжvvлэх тухай тунхаглалыг дэмжсэн юм. Монгол Улсын Засгийн газар 1998 онд НYБ-ын Хvний эрхийн харилцан ойлголцлын санамж бичигт гарын vсэг зурсан. Засгын газрын санаачилгаар 2000 оны 12 дугаар сарын 10-ны єдєр Улаанбаатар хотод хvний эрхийн vндэсний бага хурал зохион байгуулж Монгол Улсад хvний эрхийг хамгаалах vндэсний хєтєлбєр боловсруулж хэрэгжvvлхээ илэрхийлсэн. Энэ санаачлагыг Yндэсний бага хурал дэмжсэн. Мєн НYБ дэмжиж энэ ажилд санхvv, техникийн туслалцаа vзvvлэх болсон юм. Мєн манай улсад тєрийн байгууллага, албан тушаалтны арга барилын хоцрогдол, ардчилалд тэр бvр суралцаж амжаагvй байдал, ядуурал, ажилгvйдэл зэрэг нєхцєл бэрхшээлээс болж хvний эрх зєрчигдєж буй нь нууц биш юм. Иймд хvний эрх, эрх чєлєєг хангах механизмыг vндэсний хэмжээнд бий болгох шаардлагатай байна.

 

Улсын Их хурлаас батлан гаргадаг баримт бичгийн хувьд энэ хєтєлбєрийн онцлог юунд орших вэ? Тvvнийг хэрэгжvvлснээр ямар vр дvнд хvрэх, тухайлбал,єдєр тутам практик амьдрал дээр гардаг хvний эрхийн зєрчлvvдийг ямар хугацаанд хэдий хэмжээнд бууруулах талд тодорхой тоо баримт  бий юу?

Энэ хєтєлбрийн онцлог нь Yндсэн хуулиар баталгаажуулсан хvний эрх, эрх чєлєєний эдийн засаг, хууль зvй, нийгмийн болон бусад баталгааг бий болгох тогтолцоог бvрдvvлж хvний эрх, эрх чєлєєг хангах нєхцлийг бvрдvvлэх явдал юм.

 

Ийм vндэсний хєтєлбєр баталсан ямар орнууд байна вэ?

Бидэнд байгаа мэдээллээр Австрали, Боливи, Бразил, Индонези, Латви, Литва, Малави, Мексик, Монгол, ЄА БНУ, Филиппин, Эквадор зэрэг улс хvний эрхийн vндэсний хєтєлбєрєє батлаад байна.

 

Манайд хvний эрх зєрчигдсєн тухай яриа vvсэхэд тvvний цаана ямар нэг хэмжээгээр хєрєнгє мєнгєтэй холбоотой асуудал босож ирдэг. Хєтєлбєр амжилттай хэрэгжихэд шаардлагатай хєрєнгийн эх vvсвэр, хvний нєєц манайд бий гэж vзэж байна уу? Санхvv, эдийн засгийн суурийг бэхжvvлэх талаар ямар зорилт дэвшvvлж байна вэ?

Хєтєлбєрт хvний эрх, эрх чєлєєг хангах vндэсний чадавхийг бэхжvvлэх талаар тодорхой тусгасан. Єєрєєр хэлбэл энэ хєтєлбєрт хvний эрхийг хамгаалах механизмд хууль тогтоох, гvйцэтгэх байгууллага, хvний эрхийг хангах шууд vvрэг бvхий Хvний эрхийн vндэсний комисс, шvvх, прокурор, ємгєєлєх зэрэг тєрєлжсєн байгууллагууд, нутгийн єєрєє удирдах байгууллагыг оролцуулан иргэний нийгмийн бvх байгууллага, олон нийтийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл, хувийн хэвшлийн байгууллагуудын vйл ажиллагаа, хvний эрхийг хангах, хамгаалах ажлын алба, тэдгээртэй адилтгах нийтийн хэрэглvvрvvдийг хамруулж байгаа юм. Эдгээр бvрдэл хэсгvvдийн чадавхийг дээшлvvлэх талаар тодорхой тусгасан. Yндэсний хєтєлбєрийн санхvvжилт нь улсын болон орон нутгийн тєсєвийн хєрєнгє, олон улсын байгууллага, иргэдийн туслалцаа, хандив, тєв орон нутагт хvний эрхийг хангах чиглэлээр байгуулсан сангийн хєрєнгє зэрэг эх vvсвэрээс бvрдэнэ.

 

Манайд энэхvv цоо шинэ хєтєлбєр хэрэгжих эрх зvйн орчин хэр бvрдсэн гэж Та vзэж байна вэ? Хєтєлбєрийн тєслийг боловсруулахад олон улсын ямар эх сурвалж, стандартыг vндэслэл болгосан тухай болон тvvнийг хэрэгжvvлэх явцад шинээр ямар нэгэн хууль батлах шаардлагатай эсэхийг бид сонирхож байна л даа.

Хєтєлбєрийг хэрэгжvvлэх эрх зvйн орчинг бvрдvvлэх талаар сvvлийн арав гаруй жилд их зvйл хийсэн боловч цаашид хийх ажил бас их байна. НYБ-аас хvний эрхийг хангах талаар гаргасан баримт бичгvvд, Монгол Улсын нэгдэн орсон хvний эрх, эрх чєлєєг хангахад чиглэгдсэн гэрээнvvдээр Монгол Улсын хvлээсэн vvргийг биелvvлэхэд энэ хєтєлбєр бvрэн чиглэгдэж байгаа юм. Хєтєлбєрийг хэрэгжvvлэх явцад олон хуульд нэмэлт, єєрчлєлт оруулах, нэлээдгvй хуулийг ч шинээр буюу шинэчлэн боловсруулах шаардлага гарна.

 

Хvний эрхийн vндэсний механизмыг бэхжvvлэх тодорхой зорилтууд тусгасан тухай Та сая ярилаа. Хєтєлбєр хэрэгжсэнээр тэдгээрт бvтцийн єєрчлєлт орох уу? Тvvнчлэн єєр хоорондын уялдааг нь дээшлvvлэх талд ямар зорилт тусгав?

Хvний эрхийг хангах механизмд хамаарах байгууллагуудын зохион байгуулалт, vйл ажиллагааны эрх зvйн vндсийг боловсронгуй болгох нь энэ хєтєлбєрийн хvрээнд хийгдэх ажил юм. Жишээлбэл УИХ-ын Хvний эрхийн дэд хороог бие даасан хороо болгох, бvсчилсэн хєгжлийн vзэл баримтлалтай уялдуулан зарим аймагт сум буюу сум дундын шvvх мэтээр байгуулах, Хvний эрхийн vндэсний комиссын эрхийг єргєтгєх зэрэг асуудал тусгагдсан.

 

Мєн шинээр ямар нэгэн бие даасан тусгай институт бий болох уу?

Yндэсний хєтєлбєрийн биелэлтийг зохион байгуулах ажлыг Засгийн газар бvхэлд нь хариуцна. Тvvний ємнєєс Yндэсний хєтєлбєрийн хороо уг хєтєлбєрийн єдєр тутмын хэрэгжилтийг эрхэлнэ. Энэ хороо нь хєтєлбєрийг хэрэгжvvлэх нэн тэргvvний ач холбогдол бvхий арга хэмжээг Засгийн газрын vйл ажиллагааны хєтєлбєр, Эдийн засаг нийгмийг хєгжvvлэх vндсэн чиглэлд тусгуулах, хєтєлбєрийг хэрэгжvvлэхэд хяналт шинжилгээ хийх, шаардлагатай гэж vзвэл хєтєлбєрт єєрчлєлт оруулах чиг vvрэгтэй ажиллана. Yндэсний хєтєлбєрийн хорооны бvтэц, орон тоо, эрх хэмжээ, санхvvжих журмыг Засгийн газар тогтоохоор заасан.

 

Хvний эрхийг хангах Yндэсний хєтєлбєрийг боловсруулах ажлын хvрээнд улсын хэмжээгээр хvний эрхийн тєлєв байдлын судалгаа хийсэн. Энэхvv судалгаагаар хамгийн их анхаарал татсан ямар асуудал гарав? Тухайлбал, хуульчдын хvний эрхийн сэтгэлгээг хєгжvvлэх талаар юу хийгдэх вэ?

Yндэсний хєтєлбєрийн тєслийг боловсруулахад эх суурь болгосон vндэс хєрс нь Монгол Улс дахь хvний эрхийн тєлєв байдлын судалгаа мєн. Судалгааг эхлэх, хийх бэлтгэлийг 2001 оны дєрєв , тав дугаар сард хангаж, таваас найм дугаар сард 21 аймаг, нийслэл, 127 сум, 314 баг, харъяалагдан суурьших 57579 хvн, 8822 єрх, 579 аж ахуйн нэгж, байгууллагыг хамран хийгдсэн. Ер нь хэмжээ, хамрах хvрээгээрээ ховорд орох, хvний эрхийн тєлєв байдлын талаар тусгайлсан анхны мэдээлэл бvрдvvлэхээр хийгдсэн судалгаа гэдгийг хэлэх хэрэгтэй. Судалгааны vр дvнд Монгол Улс дахь хvний эрхийн тєлєв байдал, цаашдын хэрэгцээний талаар дэлгэрэнгvй мэдээлэл бvрдэж, тvvнийг нэгтгэн дvгнэх, санал болвсруулах ажлыг аймаг, нийслэлд зохион байгуулагдсан судалгааны багууд хийсэн юм.

Судалгааны дvн анхаарал татах олон асуудлыг ил гаргаж тавьсан, нэгбvрчлэн тоочих аргагvй. Анхаарал тєвлєрvvлэх асуудал бол хvний эрхийг хангах, хамгаалах тогтолцоог тєлєвшvvлэн хєгжvvлэх, Монгол Улсын хууль тогтоомжийг олон улсын хvний эрхийн талаархи гэрээнд нийцvvлэх зэрэг єргєн цар хvрээтэй ажил шаардагдаж байна. Ер нь хvний эрхийн албан бус сургалт, мэдээлэл, хяналт шинжилгээ нь аль болохоор олон тvмэн, иргэдийн оролцооны vндсэн дээр нутгийн єєрєє удирдах байгууллага, тєрийн бус байгууллага зэргийг тvшиглэх, эсвэл тэдгээрийн эрхэлдэг ажил vйлс болгон дэмжлэг vзvvлбэл илvv єгєєжтэй байх шинжтэй нь харагдаж байна. Хуульчид тєдийгvй засаг тєрийн ажилтан зэрэг бvх албан тушаалтан хvний эрхийн талаар мэдлэг эзэмшиж боловсрох, vйл ажиллагаандаа хvний эрхийг vндэслэсэн сэтгэлгээгээр хандах явдал чухалчлагдаж байгаа нь харагдлаа. Даруй хийх ажил бол албан тушаалтан, иргэдийн эрхийн боловсролыг дээшлvvлэх явдал гэж бид vзэж байна. Энэ дагуу єнгєрсєн хоёр жилд нэлээд ажил хийгдлээ. Хvний эрх, эрх чєлєєний мєн чанар, Yндсэн хуулийн vзэл баримтлал, олон улсын стандартын шаардлага, хvний эрх, эрх чєлєєний баталгаа, тэдгээрийг хангах, бэхжvvлэх арга зам механизмыг таниулах зэрэг сэдвээр сурталчилгаа, сургалт бvх аймаг, нийслэлд явагдаж байна. Аймаг, нийслэлд хvний  эрхийг хангах НYБ-тай хамтарсан тєслийн шугамаар хvний эрхийн сургалт, сурталчилгааны тєв байгуулж орон нутгийн сургагч бэлтгэн ажиллаж байгаа нь ажил хvртээмжтэй болоход чухал тvлхэц болж байна.

 

Уншигчдын байнга сонирхдог нэг асуулт бол аливаа хєтєлбєр ємнє батлагдсан бусад хєтєлбєрvvдтэй хэрхэн уялдаж гардаг тухай юм. Тєр гаргасан шийдвэрээ хэрэгжvvлэх хэр хvсэл сонирхолтой байгааг мэдэх гэдэгтэй нь холбоотой учраас энэ ч аргагvй. Энэ талаар Та юу хэлэх вэ?

Манай улсад УИХ, Засгийн газрын болон бусад тvвшинд баталсан 100 гаруй хєтєлбєр байдаг. Хєтєлбєрийг боловсруулах явцад тэдгээр хєтєлбєрvvдтэй уялдуулах талаар нэлээд анхаарсан. Хvний эрхийг хангах хєтєлбєр нь нийгмийн амьдралын бvх салбарт хvний эрхийг хангах єргєн хvрээтэй зорилтуудыг хамарч байгаа учир манай оронд хэрэгжиж буй бусад хєтєлбєртэй нягт уялдаатай хэрэгжих юм.

 

Эрх зvйн шинэтгэлийг дэмжих хуульчдын тєв бол тєрийн бус байгууллага. Энэ утгаараа хvний эрхийн олон байгууллагатай хамтарч ажиллаж, хоорондын vйл ажиллагаагаа дэмжиж байдаг. Иймээс иргэний нийгмийг дэмжих талд ямар зорилт дэвшvvлсэн бол?

Тєрийн бус байгууллагууд нь засаг тєрийн байгууллагуудын vйл ажиллагаанд хяналт тавьж тєрийг удирдах хэрэгт иргэний оролцоог єргєтгєн идэвхжvvлдгээрээ хvний эрхийг хангах механизмын нэн чухал хэсэг гэж vзэж тодорхой зорилтуудыг дэвшvvлсэн. Тухайлбал, тєрийн бус байгууллагыг орон нутгийн болон vндэсний хэмжээнд тулгамдсан асуудлыг хэлэлцэж шийдвэрлэхэд vр дvнтэй, идэвхтэй арга хэрэгсэл болж буйг цаашид дэмжих, улс, орон нутгийн чанартай шийдвэрvvдийг хэрэгжvvлэхэд дvрмийн зорилтынх нь дагуу идэвхтэй оролцуулах, тэдний мэдээлэл авах, цуглуулах эрх зvйн зохицуулалтыг тодорхой болгох, хvний эрхийн талаарх Монгол Улсын олон улсын гэрээ, хууль тогтоомжийн биелэлтийн талаар нэгдсэн тайлан гаргаж УИХ-д хєндлєнгийн илтгэлийн хэлбэрээр илгээхийг дэмжих зэрэг 12 зорилт тусгасан.

 

Аливаа зєрчигдсєн эрхийг сэргээх байгууллага бол шvvх. Энэ утгаараа хєтєлбєрт шvvх болон хуулийн бусад байгууллагын талаар хэрхэн тусгасан бэ?

Хєтєлбєрт шvvхийг хvний эрхийг хамгаалах, зєрчигдсєн эрхийг сэргээх гол механизм болгох, тухайлбал зарим аймагт сум, сум дундын шvvх шинээр байгуулах, давж заалдах шатны шvvхийг тойргийн зарчмаар ажиллуулах асуудлыг судалж шийдвэрлэх, захиргааны хэргийн дагнасан шvvхийн тогтолцоо бий болгож ажиллуулах, шvvх болон шvvх эрх мэдлийг хэрэгжvvлэхэд оролцогч бусад байгууллага /прокурор, ємгєєлєх, хэрэг бvртгэх, мєрдєн байцаах зэрэг/-ыг єндєр мэдлэг, мэргэжилтэй, ёс зvйн шаардлага хангасан боловсон хvчнээр бэхжvvлэх, хуульчдыг сонгон шалгаруулах, давтан сургах, дагнан мэргэшvvлэх тогтолцоо бий болгох зэрэг найман зорилт дэвшvvлээд байна. Ийнхvv бид хvний эрхийг хангах vндэсний хєтєлбєрєє баталлаа. Хэрэгжvvлэх ажил л vлдээд байна.

 

 

 

 

Г.Уранцоож

Хvний Эрх Хєгжил Тєвийн тэргvvн

 

Хvний эрхийг хангах vндэсний хєтєлбєрт

тєрийн бус байгууллагын vvрэг оролцооны талаар тусгасан нь

 

 

Хvн тєрєлхтний тогтвортой хєгжлийг хангахад хvний эрхийг сахин хамгаалах асуудал эгзэгтэй угтвар нєхцлийн нэг юм. Ийм ч учраас хvний эрхийн зарчмыг нийгмийн хєгжлийн асуудлыг шийдвэрлэх бодлого, vйл ажиллагаанд  тусган нэвтрvvлэх  зорилготой Хvний эрхийн vндэсний  хєтєлбєрийг улс гvрнvvд батлан хэрэгжvvлж эхэлсэн. Yvний жишгээр манай улс Хvний эрхийг хангах vндэсний хєтєлбєрийг /ХЭYХ/ баталсан нь ардчиллыг хєгжvvлэх vйлсэд чухал ач холбогдолтой алхам боллоо.   

 

  1. Хєтєлбєрийн тєрийн бус байгууллага, тvvний vvрэг, оролцооны тухай заалтад єгєх ерєнхий дvгнэлт

Хєтєлбєрийн оршилд ХЭХYХ нь “тєрєєс хvний эрх, эрх чєлєєг хангах баталгаа – механизмыг бvрдvvлэх, уул эрх, эрх чєлєєг зєрчихтэй тэмцэх, хєндєгдсєн эрхийг сэргээн эдлvvлэх vvргийг тууштай, vр нєлєєтэй хэрэгжvvлэх vйлсэд” ... тєр, “тєрийн бус байгууллага, олон нийтийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл, хувийн хэвшлийн оролцоог єргєтгєн, vр нєлєєг нь сайжруулах” арга замыг тодорхойлсон баримт бичиг ба “тєрєєс хvний эрхийг хангах зохион байгуулалт, эрх зvйн баталгааг єргєтгєн, зохистой механизмыг бvрдvvлэх нь” vндэсний хєтєлбєрийн нэн тэргvvний зорилт гэж тодорхойлсон. Хєтєлбєрт тєрийн бус байгууллагууд нь “засаг тєрийн байгууллагуудын vйл ажиллагаанд хяналт тавьж, удирдах, шийдвэр гаргахад оролцох иргэний оролцоог єргєтгєн идэвхжvvлдгээрээ хvний эрхийг хангах механизмын нэн чухал хэсэг болно” гэж дvгнэсэн байна. Тvvнчлэн энэхvv механизмын бусад бvрэлдэхvvн хэсэг болох Улсын Их Хурал, засаг тєрийн тєв болон орон нутгийн байгууллага тєрийн бус байгууллагатай хэрхэн хамтран ажиллахыг тодорхой тусгасан. Эцэст нь хєтєлбєрийг хэрэгжvvлэх Yндэсний хєтєлбєрийн хороонд тєр болон хувийн хэвшлийн байгууллагатай тэгш тєлєєлєлтэйгээр тєрйин бус байгууллага оролцоно гэжээ.

 

Эдгээр заалтуудаас vзэхэд уг хєтєлбєр нь хvний эрхийн vйл хэргийн тєлєє ажиллагч хvчний vйл ажиллагааны гарын авлага болох улмаар тvvний vйл ажиллагааг хуульчлан баталгаажуулсан vндсэн ач холбогдолтой баримт бичиг юм.

 

  1. Тєрийн бус байгууллагын тухай заалтуудын давуу тал, ач холбогдол

ХЭХYХ-т тєрийн бус байгууллага хєтєлбєрийг хэрэгжvvлэхэд  ямар vvрэг гvйцэтгэх, ямар статустайгаар оролцох, ямар хэлбэрээр хамтран ажиллах талаар маш тодорхой заасан. Тухайлбал, УИХ тєрийн бус байгууллагуудтай хvний эрхийн асуудлаар идэвхтэй хамтран ажиллаж, тэдгээрийн vйл ажиллагааг дэмжих эрх зvйн vндсийг бvрдvvлнэ гэсэн бол Засгийн газар нь тєрийн бус байгууллагыг дэмжиж, гэрээний vндсэн дээр тєрийн гvйцэтгэх эрх мэдлийн байгууллагын зарим чиг vvргийг тэдгээрээр гvйцэтгvvлж, засаг тєрийн нийтлэг vйлчилгээний єгєєж, хvртээмжийг сайжруулна гэжээ. Мєн хvний эрх, хvний хєгжил, хvрээлэн буй орчинтой холбоотой хєтєлбєрvvдийг боловсруулах, биелvvлэх, хянан зохицуулах, vнэлэн дvгнэхтэй холбогдсон судалгаа, яриа, хэлэлцvvлэг хийх, шийдвэр гаргах ажиллагаанд засаг тєрийн бvх шатны байгууллага нь тєрийн бус байгууллагууд, орон нутгийн vvсгэл санаачлагын бvлэглэлvvдийн хоорондын vр бvтээлч тvншлэлийг хєгжvvлэхийг эрхэм зорилго болгож ажиллахыг заажээ.

 

Эдгээр заалтуудыг хэрэгжvvлэхэд

-         Тєрийн бус байгууллагын орон нутгийн болон vндэсний хэмжээнд сvлжээ болон идэвхитэй vйл ажиллагаа явуулж байгааг дэмжих,

-         хvний эрх, хєгжил, боловсрол, эрvvл мэнд зэрэг бусад аливаа асуудлаар гаргасан улс, орон нутгийн тvвшний хєтєлбєр, тєлєвлєгєє, vндсэн чиглэл гэхчлэн програмчилсан шийдвэрvvдийг хэрэгжvvлэхэд тєрийн бус байгууллагуудыг дvрмийн зорилтын дагуу идэвхтэй оролцуулах,

-         хvний эрхийн байдлыг шинжлэн судлах, тодорхойлох, дvгнэх, тайлагнах энэ талын мэдлэг боловсрол олгох, сургалт явуулах, хvний эрхийг хангах эдийн засаг, нийгмийн бичил нєхцєл боломжийг сайжруулахад чиглэсэн тєсєл хєтєлбєр боловсруулж хэрэгжvvлэх санаачлагыг аль болохоор дэмжихийн хамт зарим чухал асуудлыг судалж боловсруулах захиалга єгєх буюу тендер зарлан шалгаруулж, санхvvжvvлэн, vр дvнг засаг тєрийн vйл ажиллагаанд тусгана.

-         Хvмvvс мэргэжлийн баримжаа олох, дахин мэргэших, ажлын байртай болох, ядуурлаас ангижрахад нь туслах зэргээр эрхээ хангахад нь дєхєм vзvvлдэг /тєсєл судалгаа, мэдээлэл, арга зvй, сургалт, зєвлєгєє зохион бvтээх, зуучлал зэрэг нийгэмд vйлчилдэг сайн дурын/ байгууллагуудын vйл ажиллагааг тухайлан дэмжинэ.

-         Тєрийн тєв, орон нутгийн байгууллагууд хууль шийдвэр боловсруулах, батлан гаргах, хэрэгжvvлэх ажилд тєрийн бус байгууллагуудыг татан оролцуулж, тэдний санаачлага, зvй ёсны шvvмж шаардлагыг тусган хэрэгжvvлж, энэ тухай хагас жил тутам нийтэд мэдээлж байна.

-         Тєрийн байгууллагын бvх тvвшинд ажлынхаа шууд холбогдолтой тєрийн бус байгууллагын vйл ажиллагааны байдал, санаа бодлыг тогтмол сонсож, дэмжлэг vзvvлэх арга хэмжээг хєтєлбєр, шийдвэртээ тусгаж хэрэгжvvлэн дvгнэж байна.

-         Тєрийн бус байгууллагаас засаг, тєрийн байгууллагуудын vйл ажиллагаанд олон нийтийн хяналт тавих эрхийг нь хангах талаар тус тусын харъяа газруудаас хэрхэн ажиллаж байгааг УИХ, Засгийн газар нэгтгэн тогтмол дvгнэж байна.

-         Тєрийн бус байгууллагуудыг аймаг, нийслэл, сум, дvvргийн иргэдийн Тєлєєлєгчдийн хуралд тvшиглэн ажиллах нєхцєл бvрдvvлж, орон нутагт vйл ажиллагааг нь дэмжин идэвхжvvлэхэд зохион байгуулалт, эрх зvйн туслалцаа vзvvлнэ.

-         Yр бvтээлтэй харилцан ажиллах vvднээс тєрийн бус байгууллагад хууль тогтоомж, засаг тєрийн бусад баримт бичигтэй танилцах боломжийг єргєтгєнє.

-         Тєрийн бус байгууллагуудад олон улсын байгууллага, хандивлагчдын зvгээс санхvvгийн болон техникийн туслалцаа vзvvлэхэд нь засаг тєрєєс дєхєм vзvvлж, тусална.

-         Хvний эрхийн асуудлаар тєрийн бус байгууллагууд санал солилцож, зєвлємж, хєндлєнгийн илтгэл гаргах, ярилцлага уулзалт зохион байгуулах, vр дvнг олон нийтэд мэдээлэлх, энэ ажилд зориулсан сургалтын тєв, мэдээллийн сан байгуулж ажиллуулахыг бодитойгоор дэмжинэ.

-         Тєрийн бус байгууллагын гишvvдийг vзэл бодлынх нь улмаас мєшгин хавчих, заналхийлэх, гvтгэх, ялгаварлан гадуурхах явдлыг гаргуулахгvй байх чиглэлээр холбогдох хуулиудад нэмэлт, єєрчлєлт оруулж хэрэгжvvлнэ.

-         Иргэний нийгэм, олон нийтийн оролцооны аргаар нийгмийн халамж, асрамжийн хvрээг оновчтой тогтоож, хувийн хэвшил, тєрийн бус байгууллага, иргэдээр гэрээний vндсэн дээр гvйцэтгvvлэх эрх зvйн зохицуулалт бий болгоно.

-         Тєрийн бус байгууллага ялангуяа хvний эрхийг хамгаалах чиглэлийн vйл ажиллагаа эрхэлдэг байгууллага, хєдєлгєєн мэдээлэл авах, цуглуулах эрх зvйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгоно.

-         Иргэд нам, олон нийтийн /тєрийн бус/ байгууллага байгуулах, бvртгvvлэх ажиллагааг хялбаршуулж хуульчилна.

-         Тєрийн бус байгууллагууд хvний эрхийн талаархи Монгол Улсын олон улсын гэрээ, хууль тогтоомжийн биелэлтийн талаар нэгдсэн тайлан гаргаж, УИХ-д хєндлєнгийн илтгэлийн хэлбэрээр илгээхийг дэмжинэ.

 

Эдгээр заалтуудаас харахад тєрийн бус байгууллагуудад тєр, засгийн байгууллагатай хамтран ажиллах олон хэлбэрийн vйл ажиллагаа явуулах єргєн боломж нээж єгч байна. Ялангуяа тєрийн бус байгууллагыг vvсгэн санаачлах, байгуулан ажиллахад бvртгэлийн ажиллагааг хялбар болгох заалт нь орон нутагт тэдгээрийг хєгжvvлэхэд тvлхэц болох найдвар тєрvvлж байна. Мєн тєрийн бус байгууллага vйл ажиллагааныхаа чиглэлээр мэдээлэл авах, цуглуулах эрх зvйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох гэж заасан нь тєрийн бус байгууллагын vйл ажиллагаанд маш ач холбогдолтой заалт юм. Тєрийн бус байгууллагын бие даасан vйл ажиллагааг хангахад “Монгол улсын олон улсын гэрээний биелэлтийн талаар нэгдсэн тайлан гаргаж, УИХ-д хєндлєнгийн илтгэлийн хэлбэрээр илгээхийг дэмжинэ” гэсэн заалт чухал ач холбогдолтой. 

 

  1. Хєтєлбєрийн заалтуудыг хэрэгжvvлэхэд анхаарах асуудал 

Ийнхvv энэ хєтєлбєр нь хvний эрхийн чиглэлээр шууд болон шууд бус vйл ажиллагаа явуулдаг тєрийн бус байгууллагуудад єргєн боломж нээж єгч байгаа бєгєєд харин тєрийн бус байгууллагууд энэ хєтєлбєрийг маш сайн судалж, хэрэглэж сурах, тогтмол хэрэглэдэг болох зэрэг хариуцлагатай vvрэг оногдож байна. Мєн тєрийн бус байгууллагууд хєтєлбєрєє хэрэгжvvлэхийн тєлєє тvvний заалтуудыг хамтран ажиллагч бvх хvчиндээ єргєн таниулж, vйл ажиллагаандаа нэвтрvvлснээр тvvний хэрэгжилтэд бодитой хувь нэмэр оруулах болно гэдгийг ухамсарлан ажиллах ёстой . Ингэснээрээ Монгол улсад хvний эрхийг сахин хамгаалах, хэрэгжvvлэх ажилд ахиц гарах болно. Иймд тєрийн бус байгууллагуудын ємнє тавигдаж байгаа нэн тэргvvний зорилт бол хєтєлбєрийг сурталчлан таниулах ажлыг эрчимтэй зохион байгуулах ялангуяа орон нутгийн иргэд, засаг захиргааны анхан шатны нэгжийн ажилтнуудад хєтєлбєрийн зорилго, заалтыг ухуулан таниулахад тvлхvv анхаарч ажиллах хэрэгтэй байна.