ИРГЭНИЙ ХУУЛИЙН ТЄСЄЛ БА ШYYХИЙН ПРАКТИКИЙН ХОЛБОГДОЛ

Улсын Дээд шvvхийн шvvгч Ц.Амарсайхан

Аливаа улс орны Yндсэн хуулийн дараа орох гол бєгєєд суурь хуулиудын нэг нь Иргэний хууль байдаг тул орчин vед Иргэний хууль, тvvнд нийцvvлэн гаргасан хууль тогтоомжийг судалж боловсронгvй болгох нь хууль зvйн шинжлэх ухааны ємнє тавигдаж буй чухал асуудлуудын нэг юм.

Иргэний эрх зvйн харилцаанд оролцогчийн эрх нь зєрчигдсєн тохиолдолд шvvхээр эрхээ сэргээлгэж, хамгаалуулдаг тул Иргэний хуулийг єдєр тутам хэрэглэдэг газрын хувьд шvvхийн зvгээс практикаа судалж, Иргэний хуулийг боловсронгvй болгох, шинэчлэх асуудалд онцгой анхаардаг билээ.

Шинэ хууль тєслєєрєє байгаа учраас шvvхийн практикийг одоогийн даган мєрдєж буй Иргэний хуульд тусгагдаагvй, орхигдсон, єєрчлєх шаардлагатай, хvндрэлтэй байгаа асуудлуудыг тухайн тєсєлд тусгагдсан зарим зvйл дээр жишээ болгон товч танилцуулья.

1. Олон жилийн турш шvvгчдийн ажлын нилээхэн хvнд хэсэг болдог зvйл бол эд хєрєнгийн бус гэм хорыг арилгах тухай иргэний хэргvvд юм.

Одоогийн даган мєрдєж буй Иргэний хуулийн 392 дугаар зvйлд

“ Бусдын нэр тєр, алдар хvнд, ажил хэргийн нэр хvндийг гутаасан мэдээ тараасан этгээд тvvнийгээ бодит байдалд нийцэж байгааг нотолж чадахгvй бол эд хєрєнгийн хохирол арилгасныг vл харгалзан эд хєрєнгийн бус гэм хорыг мєнгєн буюу бусад хэлбэрээр арилгах vvрэг хvлээнэ. Шvvх эд хєрєнгийн бус гэм хорыг арилгах хэмжээг мэдээ тараасан арга, хэрэгсэл, тарсан хvрээ, хохирогчид учирсан сэтгэл санааны vр дагавар зэргийг харгалзан нэхэмжлэгчийн шаардлагын хvрээнд мєнгєєр тооцож тогтоох ба мэдээ тараасан уг хэлбэрээр болон бусад аргаар няцаалт хийхийг гэм хор учруулсан этгээдэд vvрэг болгоно” гэж заасан байдаг.

Yvнээс vзэхэд “ эд хєрєнгийн бус гэм хор” гэдэг ойлголтонд зєвхєн нэр тєр, алдар хvнд, ажил хэргийн нэр хvндийг гутаахыг л багтааж тэр дотроо зєвхєн “бодит байдалд нийцэж байгааг гэм хор учруулагч нотолж чадаагvй” хэсгийг багтааж ирсэн.

Гэтэл нэрээ хууль бусаар ашиглуулсан, бодит баримтыг бvрэн гvйцэд мэдээлээгvйгээс бусдын нэр, нэр тєр, алдар хvнд, ажил хэргийн нэр хvндээ гутаалгасан хувийн нууцад хамааралтай мэдээг єєрийнх нь зєвшєєрєлгvйгээр тарааснаас мєн гэм хор учирсан олон хvмvvс эрхээ сэргээлгэж чадахгvй єнгєрдєг.

Шинэ Иргэний хуулийн 20 дугаар зvйлд бодит баримтыг бvрэн гvйцэд мэдээлээгvйгээс нэр тєр, нэр тєр алдар хvнд, ажил хэргийн нэр хvндийг гутаасан бол мєн бодьгал этгээдийн хуулиар тогтоосон хувийн нууцад хамааралтай мэдээ єєрийнх нь зєвшєєрєлгvйгээр тараасан бол тус тус гэм хорыг арилгахаар заажээ.

Энэ нь шvvхэд “ хvнд” хэргvvдийн тоог нэмэх хэдий ч зєрчигдсєн эрхээ сэргээлгэх боломжийг олон хvнд нээж єгєх юм.

Уг нь цаана нь эрvvл мэнд нь хохирсноос євдєж шаналсны, ойр дотны хvний амь насыг алдсан хvмvvсийн сэтгэл санааны хохирол гэх мэт шvvхэд нэхэмжлэл гаргаад ч шийдвэрлэх боломжгvй асуудлууд vлдэж байгаа юм.

2. Сvvлийн жилvvдэд иргэний эрх зvйн харилцаанд бодитойгоор бий болсон энэ харилцаанаас маргаан гарч шvvгчдийн “ толгойны євчин” болж, шvvхvvд єєр єєрєєр шийдэж, нэгдсэн практик тогтож єгєхгvй асуудал бол санхvvгийн тvрээс буюу лизингийн харилцаа юм.

Гэрээнд оролцогч талууд гэрээгээ зээлээс зээлээр, худалдах-худалдан авах, лизингийн гэж янз бvрээр нэрлэж байгуулдаг. Шvvх тvрээсийн гэрээ гэж vзээд нэг шийдэл гаргахад зээлээр худалдах- худалдан аьах гэрээ гэж vзвэл єєр шийдвэр гарна. Нэрлэгдээгvй гэрээ гэж vзэж Иргэний хуулийг нийтлэг vндэслэлээр нэг шийдвэрлэвэл гурав дахь шийдэл гардаг.

Ийм байдлаар удаан vргэлжлэхэд олон хvн шvvхэд гомдож хэргийг хуулиар биш шvvгчийн vзэмжээр шийдэж байгаа мэт ойлгодог. Гэрээний оролцогч талууд ч анх гэрээ байгуулахдаа єєрийн хvсэл зориг, эрх vvргийг зєв тодорхойлж чадахгvй байна.

Жишээлбэл, та бvгдийн сайн мэдэх, хотын тээвэрт олширч буй микроавтобус, таксинууд байна. Ихэнх тохиолдолд тэдгээрийг ямар нэгэн компани гадаадаас оруулж ирж бусдад шилжvvлдэг. Шилжvvлэхдээ лизингийн хэлбэрээр єгч байна. Єєрєєр хэлбэл, жолоочид эзэмшvvлж, ашиглуулаад, тєлбєрийг тодорхой хугацааны дараа авч, vнийн дvнг гvйцэт тєлсний дараа машин жолоочийн ємчлєлд шилжихээр гэрээ байгуулдаг. Yvнийгээ тvрээсийн гэрээ гэж нэрлэвэл компани тvрээсийн буюу эд хєрєнгє ашиглуулсны тєлбєрийг авч, гэрээний хугацаа єнгєрсний дараа машинаа эргvvлж авна. Зээлээр худалдах худалдан авах гэвэл компани машины vнийг л шаардах эрхтэй бєгєєд автомашин жолоочийн ємчлєлд байна.

Ийм ч учраас нэг тєрлийн хэрэгт єєр єєр шийдэл гарч байгаагаас шvvхийн практик тогтох боломжгvйд хvрч байна.

Харин лизингийн гэрээ гэж єєрєє бие даасан гэрээний хувьд хуульд тусгагдсан байвал энэ бэрхшээл гарахгvй юм.

Иймд хуулийн тєсєлд санхvvгийн тvрээс, тvрээс, хєдєє аж ахуйн зориулалттай газрын тvрээс зэргийг ялгавартай зааглаж зєв бєгєєд цаг vеэ олж тодорхойлсон байна.

Yvнээс гадна “ хаалга тогшоод” зогсож байгаа франчайзингийн гэрээ тусгагдсан нь мєн чухал юм. Зах зээлийн эдийн засгийн харилцаа єргєжиж буй єнєє vед хуулийн этгээдvvд єєрийн фирмийн нэр, бараа буюу ажил vйлчилгээний тэмдэг, бvтээгдхvvний загвар, баглаа боодол гэх мэт эдийн бус хєрєнгєє ашиглуулах гэрээг зєв хийж гэрээнээс vvссэн маргааныг шvvх шийдвэрлэхдээ мухардалд орохгvй байх нь чухал байна.

3. Одоогийн даган мєрдєж буй Иргэний хуульд тусгагдсан хэдий ч тєдийлэн дэлгэрэнгvй биш, эсвэл ойлгомжгvй буюу орхигдсоноос болж маргааныг шийдвэрлэхэд хvндрэлтэй зvйл бий. Жишээ нь, тээвэрлэлтийн гэрээнээс маргаан их гардаг, ачаа алдагддаг, дутагддаг, гэмттдэг. Ялангуяа сvvлийн жилvvдэд дэд бvтэц хєгжиж ачаа тээвэрлэлт, агаарын, тємєр зам, хар замын гэж салбарлан тээвэрлэлтийн vйлчилгээ эрхэлдэг компани, байгууллагууд олширч байгаа vед тээвэрлэлтээс vvсэх маргаан ихэслээ. Тээвэрлэлтийн гэрээг зохицуулж буй Иргэний хуулийн бvлэг тєдийлэн дэлгэрэнгvй биш учир энэ гэрээний оролцогчид гэрээ байгуулахдаа тєрєл бvрийн тушаал, заавар, тогтоол, удирдамж, дvрэм журмыг баримтлах болдог. Yvнээс болж єєрсдийн эрх vvргийг зєв тодорхойлж чадахгvй, эрх нь зєрчигдсєн тохиолдолд маргааныг шийдвэрлэх шvvхэд ч хvндрэл учирдаг. Одоогийн тєсєлд тээвэрлэлтийн гэрээг талууд анх байгуулахдаа эрх vvргээ нарийвчлан тодорхойлох боломжтой болгож єгснєєс гадна ямар нэгэн журам, заавар, тогтоолыг хайж гэрээгээ байгуулахгvй, харин Иргэний хуулиа баримтлах боломжтой юм гэж санагдлаа. Мєн гэрээнээс маргаан гарлаа гэхэд шvvх хууль зvйн vндэслэлтэй шийдвэр гаргана. Мєн бэлэглэл, зээл гэх мэт ердийн гэрээнvvдийг нарийвчлан зохицуулах боломжтой болжээ. Шvvхийн практик нэлээдгvй гардаг маргаануудын дунд сvvлийн vед орон сууц хувьчлагдсанаас хойш єр тавьсан эцэг эхчvvд єрийн тєлбєртєє орон сууцаа бэлэглэж, єєрсдийн бага насны, насанд хvрээгvй хvvхдvvдийг ємчлєх эрхээр нь хохироодог явдал ихэссэн боловч мєн л зєв шийдлээ олохгvй байна. Гэтэл тєслийн 268-р зvйл бэлэглэгч єєрийн асрамжид байгаа этгээдэд амьжиргааны эн тэргvvний хэрэгцээт хєрєнгийг бусдад бэлэглэх эрхгvй гэж эрхийг нь хязгаарласан явдал дээрх бэрхшээлийг арилгах боломжийг бий болгож байна.

Зээлийн гэрээ хvvгvй байна гэсэн ойлголт Иргэний хуулийн 229-р зvйлийн тодорхойлолт ойлгомжгvйгээс гарч, одоогийн тогтсон шvvхийн практикт иргэд, хоорондын зээлийн гэрээ хvvгvй байх ёстой гэдэг vvднээс зєвхєн авсан, єгсєн мєнгє, эд зvйлийг л гаргуулдаг. Yvнээс vvдэн гэрээний оролцогч талууд гэрээгээ хуурамчаар хийхэд хvрсэн. 1000 тєгрєг зээлvvлсэн бол 1500 гэж гэрээ байгуулдаг. Эсвэл зээлийн хугацааг буруу бичиж, хугацаа хэтрvvлсний алдангийг заавал тооцох мэтээр гэрээндээ тусгадаг болжээ. Иймэрхvv байдлаар иргэд анхнаасаа гэрээ байгуулахдаа хуулийг тойрч гарах оролдлого хийдэг нь утгаараа эрvvл бус бєгєєд сvvлд маргаан гарахад єєрсдєє хохироход хvргэдэг. Одоо хуулийн тєсєлд зээл хvvтэй буюу хvvгvй байж болно гэж тусгаад мєн зохицуулалтыг нэлээд дэлгэрэнгvй болгожээ. Энэ жишээнээс vзэхэд иргэний эрх зvйн харилцаанд ноёрхох ёстой зарчмын асуудал бол гэрээний эрх чєлєє юм. Бидний бодлоор шинэ хуулийн тєсєл иргэний эрх зvйн харилцаанд оролцогчдод гэрээ байгуулах, эсвэл хvсэл зоригоо чєлєєтэй илэрхийлэх эрх чєлєєг илvvтэй олгожээ. Хvмvvс мєнгийг хvvтэй зээлvvлж байсан, зээлvvлж ч байгаа, цаашид ч зээлvvлнэ. Yvнийг хуулиар хориглох боломжгvй, шаардлага ч vгvй. Харин энэ хvvгийнх нь хэмжээг харгалзах, бусдыг хохироохгvй байх зэрэг асуудлыг зохицуулах боломжтой юм.

Цаашилбал, дээрх жишээ бас нэг зvйлийг анхааруулж байна. Нэгэнт амьдралд бий болсон харилцааг зєв олж харж, хуульд зєв зохицуулах нь чухал болно. Тухайлбал, Иргэний хуулийн тєсєлд “єєртєє туслах” гэсэн шинэ ойлголт орж иржээ. Yvнд зарим хvмvvс эмзэглэж байна. Энэ бол цоо шинэ зvйл биш юм. Одоо ч амьдралд гарч байгаа vзэгдэл. Жишээлэхэд, нэг хvн нєгєєдєє автомашин худалджээ. Худалдан авагч тогтсон хугацаанд мєнгєє тєлєєгvй бол худалдагч хойноос нь янз бvрээр хєєцєлдєєд єгєхгvй бол бvр олдохоо байдаг. Гэтэл гудамжинд тохиолдлоор тааралдсан тул худалдагч машинаа авч яваад мєнгєє тєлсєн цагт машиныг єгнє, эсвэл гэрээгээ цуцалья гэж шаарджээ. Энэ тохиолдолд яах вэ? Одоогийн дагаж мєрдєж байгаа Иргэний хуулийн дагуу худалдагч нэг талын санаачлагаар гэрээгээ цуцалсан гэсэн байдлаар буруудах боломжтой. Хэрэв “єєртєє туслах” ойлголт хуульчлагдвал тэр хvний vйлдэл зєв болно. Харин vvгээр далимдуулан дураараа аашлах явдал гаргахгvй байхыг тєсєлд нарийн зохицуулсан байна.

4.Шvvхийн практикт ємчийн эрхийн маргаан мєн хvнд хэргvvдийн тоонд ордог. Шvvгчид эдийн болон эдийн бус баялгийн эрх, ємчийн эрх хоёрын хоорондын зааг, харилцан шvтэлцээний талаар сайн мэддэггvйгээс хольж хутгах буюу буруу дvгнэлт хийх явдал цєєнгvй гардаг. Иймээс тєслийн энэ хэсгvvдийг зєв тусгажээ.

Аливаа шинэ хуулийг хэрэглэхэд эхэн vедээ бэрхшээл тулгардаг тул тєслийн зарим хэсгийг одоогийн дагаж мєрдєж байгаа хуультай харьцуулан шvvгчдэд сургалт явуулж, санал онолыг нь сонслоо. Энэ сургалт семинарт бvх шvvхvvдийг 2 жилийн хугацаанд хамруулсан. Шvvгч нараас гарсан саналыг боломжийн хэрээр тусгажээ гэж vзэж байна.

Иргэний хуулийн тєсєл энэ хэлбэрээр батлагдахад шvvгчид зєв хэрэглэж, иргэний хэргийг шийдвэрлэж чадна гэдэгт би итгэлтэй байна. Гагцхvv судалгаа, сургалт сайн хийж, шvvхийн практикийг хугацаа алдалгvй зєв тогтоож єгєх нь чухал юм. Тvvнчлэн хуулийн тайлбарыг маш хурдан чанартай сайн гаргах нь зvйтэй.