Монгол
улсын
иргэний
хуулийн
тєсєл ба Монгол
улсын олон
улсын хувийн
эрх зvйн
зохицуулалтыг
боловсронгvй
болгох
асуудал
Ж.Амарсанаа
Олон
улсын эрх
зvйн
тэнхимийн
эрхлэгч
Т.
Мэндсайхан
МУИС-ийн
Хууль зvйн
сургуулийн
Олон
улсын эрх
зvйн
тэнхимийн
докторант
Монгол
улсад сvvлийн
жилvvдэд олон
улсын шинжтэй
иргэний
гvйлгээ
єргєжиж,
тєрєл бvтцийн
хувьд
єєрчлєгдєн,
улмаар олон
орныг хамрах
хандлагатай
боллоо.
Монгол улсын
олон тулгуурт,
нээлттэй
гадаад
бодлого,
монголын эдийн
засгийн
боломж,
гадаадын
хєрєнгє
оруулалтын
хэрэгцээ,
монголчуудын
суралцах,
ажил хайх,
амьдрах хvсэл
эрмэлзэлийг
харгалзваас
гадаад
улстай
холбоотой
хувийн эрх
зvйн харилцаа
улам
єргєжинє.
Харин
манай улсад
олон улсын
хувийн эрх
зvйн талаархи
зохицуулалт
социалист
интеграцийн
vеэс ЗХУ-ын
нєлєєн дор
тодорхой
тvвшинд
бvрэлдэн
тогтсон байдаг.
Yvнд 1963 оны
Иргэний
хуулийн 9-р
хэсэг ( энэ
хэсэг 1994 оны
шинэчлэн
найруулсан
хуульд єєрчлєгдсєн
8-р хэсэг
vлдсэн), 1973 оны
Гэр бvлийн
хуулийн 5-р
хэсэг (1999 оны хуулиар
хасагдаж,
материаллаг
хэм хэмжээтэй
хамт байрлах
болсон), мєн 1958
оноос эхлэн социалист
системийн
орнуудтай
байгуулсан
эрх зvйн
туслалцаа
vзvvлэх тухай
хоёр талын гэрээ
хамаарна.
Тvvнчлэн олон
улсын
иргэний процессийг
зохицуулсан1963
оны иргэний байцаан
шийтгэх
хуулийн 6-р
хэсэг буюу 1994
оны иргэний
хэргийг
шvvхэд хянан
шийдвэрлэх
тухай
хуулийн 17
дугаар
бvлгийг
нэрлэх нь
зvйтэй. Олон
улсын хувийн
эрх зvйн
зохицуулалтын
нэгэн арга
болох олон
улсын
худалдаа
эдийн засгийн
харилцааг
шууд
зохицуулахад
чиглэсэн
олон талт
болон хоёр
талт гэрээг монгол
улс байгуулж
ирсэн юм.
Тухайлбал, эдийн
засгийн
харилцан
туслах
зєвлєлийн орнуудын
1957 оны бараа
нийлvvлэх
ерєнхий
нєхцєл (олон
удаа редакц
орсон) БНХАУ,
БНАСАУ-тай байгуулсан
бараа
нийлvvлэх
ерєнхий
нєхцєл
зэргийг
дурдаж болно.
Мєн 1997 онд
Монгол улс нэгдэн
орсон “ Бараа
худалдах,
худалдан авах
гэрээний
тухай” 1980 оны
Венийн
конвенц гадаад
худалдааны
хvрээнд чухал
ач
холбогдолтой
болохыг
онцлон хэлэх
хэрэгтэй.
Монгол
Улс дэлхийн
худалдааны
байгууллагад
элсэн орж /1997/, “
Дэлхийн
худалдааны
байгууллага
байгуулах
тухай
Марракешийн
хэлэлцээр”-ийг
тvvний
хавсралт
болох олон
талт худалдааны
хэлэлцээрvvдийн
хамт Улсын Их
Хурал соёрхон
баталснаар
олон улсын
хувийн эрх зvйн
зохицуулалт
шинэ шатанд
гарсан гэж хэлж
болно.
Аливаа
бичмэл хууль
буюу хуулийн
хэм хэмжээ нь
хэр зэрэг
эрэлт
хэрэгцээтэй
байж шvvх арбитрийн
практикт
хэрхэн
хэрэглэгдэж
нийгмийн
амьдралын
харилцааг
яаж зохицуулж
байгаагаар
юуны ємнє
vнэлэгдэж,
цаашид тvvний
боловсронгvй
болох
шаардлага нь
тодорхойлогдоно.
Yнэндээ олон
улсын бараа худалдаанаас
бусад
харилцааны
тєрлєєр шvvх, арбитрын
практик тун
ховор,
ялангуяа
зєрчилдєєний
харшилсан
хэм
хэмжээний
vндсэн дээр
хэрэглэгдэх
хуулийг
сонгон
тодорхойлж
улмаар
гадаад улсын
хуулийг
хэрэглэн хэрэг
маргаан
шийдвэрлэсэн
тохиолдол
одоогоор мэдэгдэхгvй
байна.
Yнэнийг
хэлэхэд
шvvгчид маань
ч vvнээс
тойроод
байдаг юм биш
байгаадаа гэсэн
сэтгэгдэл
тєрдєг.
Мэдээж эрэлт
шаардлагаа
дагаад энэ
чиглэлийн
онол, эрдэм
шинжилгээ,
судалгааны
ажил хийгдэх
нєхцєл манай
улсад
бvрдээгvй ба
зєвхєн
сургалтын
хvрээнд гадаад
улсын,
тухайлбал
Оросын
эрдэмтдийн онол
сургаалыг
оюутан
суралцагчдад
хvргэх
хэмжээгээр
хязгаарлагдаж
байна. Эрх
зvйн зохицуулалт
єнєєдрийн
тєдийгvй
маргаашийн
тєлєє
зориулагдах
учир
амьдралд
хэрэглэгдэх
тохиолдол
бага гэдгээр
тvvнийг
боловсронгvй
болгохоос
татгалзах
аргагvй. Олон
улсын хувийн
эрх зvйн
талаархи
зохицуулалтыг
зєвхєн
Монгол шvvх
биш, магадгvй
гадаад улсын
шvvх ч хэрэглэх
боломжтой
тул бид энэ
талаахи vндэсний
хууль
тогтоомжоо
онол,
сургаалын хувьд
олон улсын
нийтлэг
тvвшинд
тэнцэхээр боловсруулахад
анхаарвал
зохино.
Єнєєдєр
манай улсад
Иргэний
хуулиа vзэл
баримтлал,
агуулгын
хувьд нэлээд
єєрчлєн шинэчлэхээр
багагvй
хугацаанд
зєвшин хэлэлцэж,
шинэ тєсєл
боловсруулан
Улсын Их Хуралд
єргєн бариад
байна. Монгол
улсын 1963 оны
Иргэний
хууль нь тєвлєрсєн
тєлєвлєгєєт
эдийн
засгийн vеийн
хууль байсан
ба 1990-ээд оноос
анх тvрээсийн
гэрээний
тухай шинэ
институт
нэмж, дараа
нь хэд хэдэн
удаа нэмэлт,
єєрчлєлт орж
єдий хvртэл
vйлчилсээр
ирлээ. Энэ
хууль зах
зээлийн
эдийн засаг,
ардчилсан
нийгмийн олон
чухал
харилцааг
бvрэн
зохицуулах
боломжгvй
учраас
бvхэлдээ
єєрчлєгдєх
гарцаагvй
шаардлагатай
юм. Ийм цаг vед
уг тєслийн нэг
хэсэг болох
олон улсын
хувийн эрх
зvй/ОУХЭЗ/-н
талаархи
холбогдох
зvйл заалтыг
дахин нягтлан
vнэлэлт
дvгнэлтээ
гаргаж,
хувийн саналаа
єгєх нь энэ
талаар
сонирхдог,
судалдаг,
практик ажил
vvрэг
гvйцэтгэдэг
хvний алдамгvй
боломж
завшаан
болно.
Нэг.
Монгол улсад
ОУХЭЗ-н
шинжлэх
ухаан тєдийлєн
сайн
хєгжєєгvй
учир гадаад
улс оронд болон
олон улсын
тvвшинд энэ
талаар ямар
онол сургаал,
зарчим,
зохицуулалтын
арга хэлбэр
хэрэглэдэг,
холбогдох
хууль, хэтийн
хандлага
ямар байгааг
тоймлон vзье.
1. Онол
сургаал:
Эрдэмтэн
судлаачид
дэлхий нийтээр
нэг нэгдмэл
иргэний
хуультай
болох
боломжгvй гэж
vздэг. Зарим
нэг тєрлийн
хувьд, жишээ
нь бараа худалдаа,
тээвэрлэлт,
олон улсын
хэм хэмжээнд нэгдмэл
материаллаг
эрх зvйн
зохицуулалттай
болсон байна.
Олон улсын
шинжтэй
иргэний
хэрэг
маргааныг
зохицуулах
гол арга цаашид
хуулийг
сонгох арга
журмыг
агуулж аль
нэг улсын эрх
рvv шилжvvлэг
хийдэг зєрчилдєєний
эрх зvйн арга
хэвээр байх
болно. Энэ
талаархи
анхны онол сургаал
бvр 13-14-р зууны
vеэс Итали
vлсад vvсч єнгєрсєн
хугацаанд
нэлээд
боловсронгvй
болж ирсэн
билээ. Онол,
сургаалын
vндсэн дээр
энэ чиглэлийн
хуульд тусгах,
харгалзан
vзэх
шаардлагатай
зарчим
ойлголтыг
дурдья.
А)
Зєрчилдєєний
хэм хэмжээ,
тvvнийг хэрэглэх
хvрээ, уг хэм
хэмжээний
холболтын зvйл/
гипотез/-ийг
тодорхойлон
тайлбарлах:
Б)
Зєрчилдєєний
хэм
хэмжээгээр
хийгдсэн шилжлэг,
тvvнийг
хамрах хvрээ,
шилжvvлэг
эргэж буцах,
эсвэл цааш
vргэлжлэх:
В) Гадаад
улсын хууль
хэрэглэх
(олох, тайлбарлах,
олдохгvй
тохиолдол),
тvvний
хязгаарлалт,
order public, харилцан
адил байх
зарчим:
Г)
Зєрчилдєєний
хэм хэмжээнд
хэрэглэгдэх холбоосын
тєрєл,
комбинаци:
Д ) Зєрчилдєєний
хэм хэмжээг
хэрэглэх
2. Зарчим:
Гадаад улс
орнуудын
хууль, эрдэмтдийн
онол
сургаалд
хууль
сонгоход
баримтлах
дараахь хоёр
зарчмыг
онцгойлон
тэмдэглэсэн
байдаг.
А/ Олон
улсыг
хамарсан
иргэний
хэрэг маргааныг
зохицуулахдаа
тухайн
хэргийн
хамгийн их
холбоотой,
хvндийн тєв
орших /Сvvдэр
тусах/ улс
орныг олж
тогтоон
энэхvv улсын
vндэсний
хууль, эрх
зvйг хэрэглэх
нь зvйтэй
гэсэн зарчим
бий. Yvнийг
нягт
холбооны
зарчим гэж
нэрлэдэг.
Б/
Иргэний
ямарваа нэг
хэргийг аль ч
улсын шvvхээр
шийдвэрлэсэн
гарах
шийдвэр ижил
тєстэй байх
нєхцлийг хангах
буюу эхний
ээлжинд тус
орнуудын
зєрчилдєєний
хэм хэмжээ
хоорондоо
ижил тєстэй
байлгахыг
эрхэмлэх
хэрэгтэй.
Тэгвэл олон
улсын
шийдвэрийн
зохицооны
зарчим
мєрдєгдєнє.
3.
Зохицуулалтын
арга хэлбэр,
эх сурвалж:
Ихэнхи улс
орны vндэсний
хууль
тогтоомжид
ОУХЭЗ-н
талаархи
зохицуулалт
агуулагдсан
байдаг. Нэг
хэсэг улс нь
ийм тєрлийн
хэм хэмжээг
иргэний
болон гэр
бvлийн хууль,
иргэний процессийн
хуульдаа
хэсэгчлэн
оруулсан байна.
Нєгєє хэсэг
нь эдгээр хэм
хэмжээгээ нэгтгэн
тєрєлжсєн
нэг хууль
болгон
гаргажээ. Олон
улсын тvвшинд
дотоодын
зєрчилдєєний
хэм
хэмжээгээ
харилцан
жигдрvvлэх
талаархи чармайлт
(Гаагийн бага
хурал) 1893 оноос
эхэлсэн
байдаг
боловч
тодорхой нэг
бvс нутгийн хvрээнд
эсвэл
иргэний
харилцааны
зарим нэг (жишээ
нь гэр бvл)
тєрлєєр
амжилт олсон
байна. Харин
нэгдмэл
зєрчилдєєний
хэм хэмжээ агуулсан
хоёр талт
олон улсын
гэрээ нилээд элбэг.
Улс орнуудын
хуулийн
бvтэц, арга
ажиллагааны
хувьд
нийтлэг зvйлс
/ ерєнхий
ойлголт, олон
давтагдах зvйлс/,
тусгай анги /
харилцааны
тусгай тєрєл
бvрт тохирох
нарийвчилсан
зохицуулалт/
гэсэн
хувилбарыг ихэвчлэн
сонгосон
байна. Тусгай
ангиа зєрчилдєєний
буюу
харшилсэн
хэм хэмжээ
гэж нэрлэсэн
улсууд бий.
Жишээ нь:
Армян,
Белорусс,
Казакстан,
Киргиз,
Узбекстаныг
дурдаж болно.
4.
Хандлага,
нэгдмэл
ойлголт: а/
1980-аад оноос эхлэн
олон улс
иргэний
суурь хуулиа
єєрчлєєгvй
хирнээ
ОУХЭЗ-н
талаархи
хуулиа эсвэл
хуулийн
холбогдох
хэсгээ
шинэчлэх,
єєрчлєх арга
хэмжээ авчээ.
Эдгээр
шинэчлэлт,
єєрчлєлт
ОУХЭЗ-н
зохицуулалтыг
тодорхой
болгон
єргєжvvлэх,
бусад улстай
ижилтгэх,
хууль сонгох
арга журмыг
илvv
нарийвчлах
зэрэгт vндсэндээ
чиглэгдсэн
байна. Гэхдээ
зєрчилдєєний
хэм хэмжээ нь
иргэний
хуулийн бvтэц
тєрєлтэй
нягт
холбоотой. б/
Иргэний эрх
зvйн харилцаанд
оролцогч
талуудын эрх
сонгох боломжийг
зєвхєн
гэрээний
тєдийгvй
бусад тєрлийн
харилцаанд ч
єргєтгєх
болов. в/ Улс орнууд
зарим
тохиолдолд
єєрийн
vндэсний хуулиа
заавал
хэрэглэх,
гадаадын
хуулийг хэрэглэхийг
хязгаарласан
зохицуулалтаас
бvрэн
татгалзаагvй
байна. г/
ОУХЭЗ-н суурь
хоёр зарчмыг
нийтлэг
хvлээн
зєвшєєрсєн
ажээ.
Хоёр.
Ємнє
дурдсантай
харьцуулах
vндсэн дээр
єнєєдєр
vйлчилж буй
хуулийн
талаар саналаа
тоймлон
хэлье.
1. Уг
гарал vvсэл,
хєгжил:
Монгол улсын
1994 оны шинэчлэн
найруулсан
Иргэний
хуулийн “
олон улсын
иргэний эрх
зvй” гэсэн 7-р
хэсэг ЗСБНХУ
ба бvгд
найрамдах
улсуудын 1991
онд
батлагдсан “
Иргэний
хууль
тогтоомжийн
vндсvvд”-д
тусгасан зvйл
заалтыг
vндсэнд нь
хуулбарласан
байдаг.
2. Сайшаалын
зvйлс: Монгол
улсад ОУХЭЗ-н
зохицуулалт
vндсэндээ
бvрэлдсэн
байна. 1963 оны
Иргэний хуультай
харьцуулбал
1994 оных их
дэвшилттэй болж,
ємч, гэм хор,
итгэмжлэл
болон
хуулийн этгээдийн
талаархи
тусгайлсан
зохицуулалт
шинээр, мєн
гадаад эдийн
засгийн
хvрээнд
хэрэглэгдэх
эрхийг
тодорхойлох
журам нарийвчлагдан
нэмэгдсэн
байна.
3. Хуулийн
хийдэл, дутагдал:
Иргэний
хуулийн 8-р
хэсгийг “
олон улсын
иргэний эрх
зvй” гэж
нэрлэсэн
боловч уг эрх
зvйн
тодорхойлолт,
зохицуулах
зvйлийн хvрээ,
зєвшєєрсєн
зан заншлын
хэм хэмжээг
иргэний эрх
зvйн
харилцаанд
хэрэглэж
болно гэж
Иргэний
хуулийн 424-р
зvйлд заасан.
Гэхдээ
эдгээр хэм
хэмжээ
хэрэглэгдэх
ерєнхий
тохиолдлыг
хуулиар
тодорхойлоогvй.
Тvvнчлэн
гадаад улсын
хууль
хэрэглэнэ
гэж шилжvvлэг
хийхдээ тvvнийхээ
хvрээг нарийвчлан
зааглаагvй.
Иймээс
гадаад улсын
эрх зvй рvv
бvхэлд нь
шилжvvлэг
хийж байгаа
юм уу, эсвэл
зєвхєн
материаллаг
хэм хэмжээ рvv
шилжvvлэг
хийж байн уу
гэдгийг
ялгахад
бэрхшээлтэй.
Иргэний эрх
зvйн
харилцааны
тодорхой тєрлийн
хувьд “ нэр”, “эд
хєрєнгийг
vндэслэлгvйгээр
олж авах буюу
эзэмших”
болон “
даалгаваргvйгээр
бусдын vvрэг
биелvvлэх” vvргийн
зохицуулалт
орхигдсон
байна. Гэр
бvлийн 1999 оны
хуулиас
vзэхэд, гэр
бvлийн эрх
зvйн харилцааны
хvрээнээс
зєвхєн гэр
бvлийн
байдлыг болон
гэрлэснийг
бvртгэх,
цуцлах
тохиолдолд
хэрэглэх эрх
зvйг
тодорхойлж,
бусад тухайлбал
гэрлэгсдийн
болон гэр
бvлийн гишvvдийн
харилцаа,
хvvхдийн
тэтгэмж гэх
мэт олон
чухал
асуудлыг
шийдвэрлэх
зохицуулалтгvй
vлдээжээ.
4. Єєрчлєгдєх
шаардлага:
Иргэний
хууль єєрчлєгдєх
нь тvvнтэй
салшгvй
холбоотой
ОУХЭЗ-н зохицуулалтыг
єєрчлєхєд
хvргэнэ.
Монгол улсад
гадаадын
иргэдтэй гэр
бvл болох
явдал,
гадаад,
дотоод
иргэдийн
хєдєлгєєн,
гадаадын
хєрєнгє
оруулалт,
гадаад худалдаа
єргєжиж
байгаа нь
олон улсын
тvвшинд тохирохуйц,
монгол улсын
иргэдийнхээ
эрх ашгийг
хамгаалж
чадахуйц
ОУХЭЗ-н
зохицуулалттай
байхыг
шаардана.
Харамсалтай
нь одооны зохицуулалт
бvрэн тєгс
болсон гэж
vзэхэд эртэдхээр
байна.
5. Тєслийн
талаархи
vнэлэлт,
дvгнэлт
Юуны
ємнє товч
дvгнэхэд,
тєслийн
холбогдох хэсэг
одооны хvчин
тєгєлдєр
мєрдєгдєж
байгаа
хуультай
харьцуулбал
vндсэндээ
єєрчлєгджээ.
Єєрєєр
хэлбэл,
тєсєлд ОХУ-ын
хуулийн
жишиг хэвээр
vлдсэн байна.
Харин тєслийн
зарим зvйл
заалт / жишээ
нь 532.2. заалт, 540-р зvйл
болон
гэрээнд
хэрэглэх
хуулийг
тодорхойлсон
541.1 заалт, 542 –р
зvйл/
ХБНГУ-ын
холбогдох
зохицуулалттай
тєстэй
болсон ба энэхvv
тєслийг
боловсруулахад
германы ижил
хуулийн
зохицуулалтыг
харьцуулан
vзсэн
бололтой.
Гэхдээ
оросын болон
германы
хуулийг бvрэн
зєв ойлгож
харьцуулаагvй
мэт
санагдана.
-
Ерєнхий
ойлголтууд
бvрэн,
системтэй
тусгагдаагvй.
Тєслийн 532 –р
зvйл бvхэлдээ
их анхаарал татна.
Учир нь энэ
зvйлийн заалт
бvр онцгой ач
холбогдолтой,
цєм ойлголтуудыг
агуулсан
боловч
ойлгомжгvй,
олон салаа
утгатай байж
болохоор
бичигджээ.
-
Тусгай
ангийн хувьд
одоогийн
хуулийн дутуу,
цоорхойг
бvрэн
нєхєєгvй
байна.Ер нь
одоогийн
хууль тусгай
ангийн хувьд
vндсэндээ бvрдсэн,
харин
ерєнхий анги
нэлээд дутуу
зохицуулалттай
учир тусгай
ангид хийдэл
гарсан байхад
тvvнийг нєхєх
ерєнхий
заалт
дутагдаж болох
талтай.