Б.
Дэлгэрмаа
ХYНИЙ
ЭРХИЙГ
ШYYХЭЭЭР
ХАМГААЛАХ
Арван
жилийн
хугацаа
ардчиллын
vзэл санаа хvмvvсийн
ухамсарт
шингэж
амьдралдаа
єдєр тутам
хэрэглэх
тийм хугацаа
мєн vv? Зарим
хvмvvс тvvхийн
ахар богино
хугацаанд
учир бvхэл бvтэн
vе солигдож
баймааж
ардчиллын
vнэт зvйлс,
тvvний дотор
хvний эрхийн
асуудал
тєлєвшинє
гэж vздэг.
Гэтэл орчин
vеийн хєгжлийн
хэмнэл асар
хурдтай болж
буйн нэг шинж
бол тvvхэн
vечлэл
богиносч
байгаа явдал
юм. Монгол
орны хєгжил
тєдийгvй хvн
тєрєлхтний
хєгжлийг ч
тэр бид
эртний тvvх хэмээн
мянгаад
жилээр
хэмжиж,
дундад зууны
vеийг хэдэн
зуун багтаан
судлаж ирсэн
бол шинэ
vеийн тvvхийг
арваад
жилээр харж,
одоо vед хоёр
гурван
жилийн дотор
гариг дэлхий
хичнээн их
єєрчлєгдєж
хувирч
байгааг бодитой
жишээн дээр
харж болно.
Тийм ч учраас
арван жилийн
хугацаанд
манай улсын
хєгжил дэвшил
ямаршуу байв
гэдгийг
дvгнэх хангалттай
хугацаа
юм.Yндсэн
хууль
батлагдан
гарснаас
хойш арван
жилийн ойн
босгон дээр
тvvнд заасан
vзэл санаа
хэр бодитой
хэрэгжиж байна
вэ гэдэг
асуулт
онолын
тєдийгvй
практик ач
холбогдолтой
юм. Улс
тєрийн
институциудаас
хамгийн
хурдтай
тєлєвшиж
тогтсон институц
бол хууль
тогтоох
болон
гvйцэтгэх эрх
мэдлийн
байгууллагууд
гэж хэлж
болно. Хэд
хэдэн
удаагийн
парламентийн
сонгуулиар
УИХ болон
Засгийн
газар
сонгогдон
бий болж,
сонгодог
парламентаризмын
загварт хvрэх
болоогvй ч
ямар ч атугай
институцийнхээ
хувьд монголчууд
бидний улс
тєрийн
амьдралын
чухал
бvрэлдэхvvн
хэсэг нэгэнт
болжээ.
Харин
шvvх эрх
мэдлийн
хувьд энэ
процесс нэлээд
удаашралтай
явагдаж
байна. Учир
нь эрх мэдлийн
дээрх хоёр
салаа нь
vндсэндээ
шинэ
байгууламж
байсан. Шинэ
барилгыг
барих, хуучин
байшинг
засварлах
хоёрын
хугацаа,
єртєг ямар байх
вэ? Суурь
сайтай
засварт
хєрєнгє
мєнгє хайрлахгvй
бол хуучин
барилгыг єєд
нь татаж
болно. Гэтэл
угаас шvvх
байгууллага
тєрийн
залхаан
цээрлvvлэх
зэмсэг буюу
хvчний байгууллагад
хамаардаг
гэсэн
ойлголт,
сэтгэлгээ
нийт хvн амын
тєдийгvй
тєрийн
байгууллага,
шvvгчдийн
єєрсдийн
дунд амь
бєхтэй
оршсон
хэвээр
байхад шvvх
эрх мэдлийн
байгуулалт тийм
ч сайн
байхгvй нь
мэдээж юм.
Суурь нь муу
учир байшин
нь хазгай
муруй
баригдах нь
гарцаагvй.
Энд юуг хэлэх
гээд байна
гэхээр манай
шvvх
байгууллага
зєв
ажиллахын
тулд:
1.Шvvгчийн
шинэ vеийг
бэлтгэх,
тэдгээр нь
аливаа хэрэг
маргааныг
шийдвэрлэхдээ
хvний эрхийг
хамгаалах
талаас нь
хандахыг
мєрдєж
хэвших, энэ
нь шvvгч нарын
vйл ажиллагааны
ердийн хэм
хэмжээ
болсон байх.
2. Шvvх эрх
мэдлийг эрх
мэдлийн
нєгєє хоёр
салаа буюу
УИХ, засгийн
газрын
тvвшинд байлгахуйц
улс тєр,
эдийн
засгийн
нєхцєл орчныг
бий болгох.
Нэг vгээр шvvх
иргэдээ
хамгаалж,
хvндэлж
сурах, мєн
шvvхийг иргэн
тєрийн ямарч
байгууллага
эрх мэдэлтэн
хvндэлж,
хvлээн
зєвшєєрєх нь
чухал юм. Хvний
эрх, эрх
чєлєєг
хамгаалах
эрх зvйн vндэс нь
манай улсын
Yндсэн хууль,
бусад хууль
болон Монгол
улсын нэгдэн
орсон олон
улсын гэрээ,
конвенцид
заасан
байгаа. Хамгаалалт
гэдгийг
хамгийн
ерєнхий
утгаар нь хувь
хvний эрх, эрх
чєлєє
сонирхлыг
хууль бусаар
хязгаарласныг
болиулах,
тэдгээрээс урьдчилан
сэргийлэх,
хэрэв тэгж
чадаагvй бол
учруулсан
хохирлыг
нєхєн тєлєх
гэж ойлгоно.
Монгол
улсын vндсэн
хуульд хvний
эрхийг хамгаалахад
тєрийн
vvргийг 19-р
зvйлийн
“Тєрєєс хvний
эрх, эрх
чєлєєг
хангахуйц
эдийн засаг
хууль зvйн
болон бусад
баталгааг
бvрдvvлэх, хvний
эрх, эрх
чєлєєг
зєрчихтэй
тэмцэх,
хєндєгдсєн
эрхийг
сэргээн
эдлvvлэх vvргийг
иргэдийнхээ
ємнє
хариуцна”
гэсэн 1 дэх заалтаар
тодорхойлсон
байдаг. Харин
18-р зvйлийн 14 дэх
хэсэг болох “
Монгол улсын
хууль, олон
улсын
гэрээнд
заасан эрх,
эрх чєлєє нь
зєрчигдсєн
гэж
vзвэл уул
эрхээ хамгаалуулахаар
шvvхэд гомдол
гаргах,
бусдын хууль
бусаар
учруулсан
хохирлыг
нєхєн тєлvvлэх,
єєрийгєє
ємгєєлєх,
хууль зvйн
туслалцаа
авах, шудрага
шvvхээр шvvлгэх,
хэргээ шvvх
ажиллагаанд
оролцох
шvvхийн
шийдвэрийг
давж заалдах…
эрхтэй”
гэдэг нь
хувь хvн
эрхээ хамгаалах
бололцоо,
механизмыг
нь заасан
заалт юм.
Yндсэн
хуулийн хvний
эрх, эрх
чєлєєнд
зориулсан 2-р
бvлгийн
хамгийн
чухалд дээрх
хоёр заалт
зvй ёсоор
хамаарна гэж
vзэж байна.
Учир нь бусад
заалт нь
vндсэндээ
зарчим тунхаглал
байхад энэ
хоёр заалт
нэг нь тєрийн
vvрэг нєгєє нь
хэрэгжvvлэх
механизм,
арга замыг
тодорхойлсон
онцлогтой.
Тєрийн
хамгаалалт,
эрх зvйн
хамгаалалт
шvvхээр
хамгаалуулах,
ємгєєлєгчийн
туслалцаа авах,
єєрийн эрхээ
хамгаалах
зэрэг ойлголт
vндсэндээ
хоорондоо
адилсаж,
огтлолцож, бие
биендээ
харилцан
нєхєж байдаг
ухагдахуун
юм. Нэгэнт
Yндсэн
хуулиндаа
хувь хvн,
иргэнээ тєр
нь хамгаална
хэмээн
тунхагласан
бол тєрийн
эрх мэдлийн
байгууллагуудаар
уламжлан
тvvнийг
хэрэгжvvлэх
ёстой болно.
Энд шvvхийн
байгууллага
тєрийн эрх
мэдлийг
хэрэгжvvлэгч
тул шvvхээр
хамгаалуулах
нь тєрийн хамгаалалтын
маш чухал нэг
хэлбэр мєн.
Нэгэнт шvvх
хvний эрхийг
хамгаалахдаа
тодорхой хуулийн
хэм хэмжээг
баримтлах
учир энэ нь
vндсэндээ эрх
зvйн
хамгаалалтыг
агуулна
гэсэн vг.
Хэдийгээр
шvvх хvний
эрхийг
хамгаалах
гол байгууллага
боловч цорын
ганц байгууллага
биш юм. Хvний
эрхийн
vндэсний
комисс, YЭ, тєрийн
бус
байгууллагууд
хvний эрхийн
хэрэгжилт,
хамгаалалтад
чухал vvрэг
гvйцэтгэх ёстой.
Эрvvгийн эрх
зvйд
хамгаалалт
гэдэг ойлголт
арай явцуу,
євєрмєц
шинжийг
агуулдаг. Яллагдагч,
сэжигтэн,
шvvгдэгч нар
нь байцаан
шийтгэх
ажиллагааны
бvхий л шатанд
эрхийн
хамгаалалтанд
байх нь
онцгой чухал.
Учир нь
олон арван
жил манайд
vйлчилж ирсэн
хуулиуд эрх
хамгаалалтыг
бий
болгоогvйгээр
барахгvй
хvний эрхийн
хамгийн их
зєрчлийг
агуулсан
систем
байсан бєгєєд
тvvний vлдэгдэл
эд эс одоо ч
vйлчилсээр
байна. Þуны ємнє
одоогийн эрх
зvйд Хабеас
корбусын
наад захын
шаардлагыг
хангахгvй
байна. Учир
иймд хvний
халдашгvй,
хувийн эрх
чєлєє
бvдvvлгээр зєрчигдєж
байгааг
анхаарах цаг
нэгэнт болжээ.
Эрvvгийн байцаан шийтгэх хууль, Захиргааны хариуцлагын тухай хууль, Тагнуулын байгууллагын тухай хууль, Улсын хилийн &#