ХУВЬЦААТ КОМПАНИЙГ YYСГЭН БАЙГУУЛАХ НЬ

Ємч хувьчлалын vйл ажиллагаа 1992 онд эхлэхдээ хуулийн дагуу улсын vйлдвэрийн газруудыг хувьцаат компани болгон зохион байгуулсны vр дvнд 475 хувьцаат компани байгуулагдсанаас 334 нь бvрэн хувьчлагдаж 75 тєрийн ємчтєй хувьцаат компани байна.

1991 оноос хойш олон тооны хувийн аж ахуйн нэгжvvд байгуулагдсаны дотор хязгаарлагдмал хариуцлагатай компани зонхилох байр суурь эзэлж байдаг. 400 гаруй хувьцаат компани ємч хувьчлалын буянаар анх байгууулагдсанаас хойш тєрийн аль нэг байгууллагын “ тусламжгvй” –гээр хувь хvмvvс харилцан тохиролцож, санаачлагаараа 1995 оны болон 1999 оны Компанийн хуульд заасан журмаар хувьцаат компанийг vvсгэн байгуулсан нэг ч тохиолдол гараагvй нь анхаарал татаж байна.

Хувьцаат компани нь дvрмийн сангийн бvрэлдхvvн хэсэг болсон хувьцаагаа vнэт цаасны зах зээлд нээлттэй борлуулах ёстой байдаг хийгээд vнэт цаасны зах зээлийг ємч хувьчлал явагдах орон зай гэж ойлгодог манайхны хувьд учрыг нь нарийн ухаарахад бэрхшээлтэй байсантай холбоотой бололтой. Тvvнчлэн хязгаарлагдмал хариуцлагатай компанийг байгуулахад харьцангvй хялбар, дvрмийн сангийн доод хэмжээ багаар тогтоогддог нь нєлєєлжээ.

Компанийн хуулийн дагуу хувьцаат компанийг байгуулахад тєслєє боловсруулж хувьцааны захиалга авах, vvсгэн байгуулах хурлаа хийж дvрмээ батлах, эрх бvхий байгууллагад бvртгvvлж хуулийн этгээдийн эрх авах vе шатыг дамждаг. Эдгээрээс компани байгуулагдах эсэхийг шийдвэрлэж цаашдын хувь заяаг нь тодорхойлдог гол vе шат бол эхний vе шат юм. Учир нь энэ vе шатанд компанийг vvсгэн байгуулагч нар харилцан тохиролцож ирээдvйн компанийн хєрєнгє ямар байх, дvрмийн сан нь хэдэн ширхэг хувьцаанаас бvрдэх, тvvний анх борлуулах vнийг хэдээр тогтоох, аж ахуйн ямар vйл ажиллагаа эрхлэх, тvvний ашигтай ба алдагдалтай тал зэргийг нарийвчлан тодорхойлсон байх шаардлагатай юм. Хувьцаат компани гэдэг бол vvсгэн байгуулагч нараас шууд ихээхэн хэмжээний хєрєнгийг шаарддаггvй бєгєєд тэдгээр нь гагцхvv хувьцаат компани vvсгэн байгуулахад хангалттай хэмжээний хєрєнгєтэй байх хэрэгтэй. Тэр нь дvрмийн сангийн доод хэмжээний хєрєнгє гэсэн vг биш, хэрэв vvсгэн байгуулах процесст шаардлагатай зардлаа 10 000 000 аас багаар тогтоож чадна гэж тооцвол тийм хэмжээний хєрєнгє vvсгэн байгуулагчдад байхад хангалттай гэсэн vг.

Хувьцаат компанийг бусад аж ахуйн нэгжтэй харьцуулвал давуу тал нь бусдын мєнгєн хєрєнгєєр аж ахуй эрхлэх боломжийг олгодогт оршино. Єєрєєр хэлбэл та хувьцаа буюу ємчлєх эрхийг гэрчилсэн хєрєнгийн vнэт цаасыг гарган бусдад худалдах замаар компанийн хєрєнгийн доод хэмжээг бvрэлдvvлж чадах юм. Ийнхvv танай ирээдvйн компанийн гаргасан хувьцааг худалдаж авсан хvмvvсийн тєлбєр нийлэх замаар сая дvрмийн сан тань бvрэлдэн тогтоно. Энэ бvх ажиллагаа компани байгуулах эхний vе шатанд хийгдэх ба тєсєл хэмээх баримт бичигт тусгалаа олдог. Тvvнчлэн уг тєсєлд хувьцааны захиалга авах, дуусах хугацааг нарийн зааж єгнє, тус хугацааны дотор хувьцааг зарах ёстой бєгєєд энэ хугацаанд багтан дvрмийн сангийн доод хэмжээг бvрэлдvvлж чадаагvй буюу єєрєєр хэлбэл хувьцаа хангалттай зарагдаагvй бол компани байгуулах боломжгvй болно.

Тус тєслийг боловсруулан хувьцаа гаргах болон эрх бvхий байгууллагаас шаардлагатай зєвшєєрлийг / жишээ нь Yнэт цаасны хорооноос хувьцаа гаргах зєвшєєрєл авах зэрэг/ авах гэх мэт зохион байгууллатын шинжтэй олон vйл ажиллагааг бие даан явуулж буй этгээдvvд нь vvсгэн байгуулагчид юм. Тэдгээр нь єєрсдийн байгуулж буй компанийн гаргасан хувьцааны тодорхой хэсгийг худалдан авснаараа компанийхаа хувьцаа эзэмшигч болж болно. Хувьцааны захиалга авах vе шат товчхондоо дээрх журмаар явагдах боловч энэ шатанд хvмvvсийг гайхшруулдаг нэг зvйл бол огт байгуулагдаагvй компанийн хувьцааг хэн итгэж худалдаж авах тухай асуудал юм. Компанийн гаргаж буй хувьцаа, компанийн ирээдvйд эрхлэх vйл ажиллагааны ашигт байдал зэрэгт иргэд, хуулийн этгээдийг илрvvлэх vvргийг компанийг vvсгэн байгуулагчид гvйцэтгэх ёстой. Гэвч энэ нь иргэд, хуулийн этгээдийг тєєрєгдvvлэх, хуурч мэхлэх гэсэн vг биш бєгєєд мэдээж бvх vйл ажиллагаа хуулийн хvрээнд явагдана. Yнэт цаасны зах зээлийн зохих тvвшинд хvрсэн орнуудын хувьд энэ асуудлыг шийдвэрлэхэд харьцангvй хялбар байдаг. Учир нь vнэт цаасны зах зээлд оролцогчид нь мэргэшсэн хийгээд ард иргэдэд нь хєрєнгийн зах зээлийн талаар хангалттай мэдлэг тєлєвшсєн байдаг. Тэгвэл vvний тулд манайд юу хийх ёстой вэ?

1.Yнэт цаасны зах зээлд оролцогч мэргэшсэн этгээд болох андеррайтерин vйл ажиллагааг идэвхжvvлэх шаардлагатай. Учир нь андеррайтер нь vнэт цаасыг зохион байгуулалттай гаргахад туслах болон гуравдагч этгээдэд ашигтайгаар байршуулахад баталгаа єгєх чиг vvргийг гvйцэтгэдэг. Ийм учраас шинээр байгуулагдах компанийн vvсгэн байгуулагчид єєрийн хувьцааг эхлэн андеррайтерт “ рекламдах” нь vнэт цаасны хєрєнгє оруулагч нарт “рекламдахаас” харьцангvй хялбар тєдийгvй зардал ч бага гарна. Андеррайтер нь хууль тогтоомжийн дагуу vнэт цаасны анхдагч зах зээл дээр эмитентээс гаргасан vнэт цаасыг бvгдийг болон тодорхой хэсгийг худалдан авах эсвэл тvvний нэрийн ємнєєс тvvнтэй байгуулсан гэрээний дагуу vнэт цаасыг нь худалдан арилжих vйл ажиллагаа явуулдаг учир хувьцаагаа нээлттэй арилжаалахаар байгуулагдаж буй компанийг vvсгэн байгуулах процесст чухал vvрэгтэй этгээд юм. Ихэнх улс оронд андеррайтерын энэ vvргийг хєрєнгє оруулалтын банк гvйцэтгэдэг. Энэ нь vнэт цаасыг зах зээлд оновчтой байршуулах vvрэгтэй тєрєлжсєн хэлбэрийн арилжааны банк юм.

2.Хєрєнгє оруулалтын мэргэшсэн зєвлєхvvдийг манай нийгэм эдийн засгийн нєхцєл байдал шаардаж байна. Аж ахуй эрхлэгч иргэдэд vнэт цаасны тухай, тvvний эрх зvйн зохицуулалтын талаар шаардлагатай мэдээлэл, тусламж, зєвлєгєєгєєр хангах баталгаатай мэргэжилтнvvд vгvй байгаа нь хувьцаат компани vvсгэн байгуулагдахгvй байх цаашилбал vнэт цаасны зах зээл зогсонги байдалд хvрэх нэгэн хvчин зvйл болж байна. Хєрєнгє оруулалтын зєвлєхvvд нь хувьцаат компани vvсгэн байгуулагдахад нэн ач холбогдолтой vнэт цаасны дэлгэрэнгvй танилцуулгыг гаргахад туслалцаа vзvvлдэг гол мэргэжилтнvvд юм. Харин vнэт цаасны дэлгэрэнгvй танилцуулга гэдэг нь ирээдvйн компанийн дvрмийн санг бvрдvvлэхийн тулд vvсгэн байгуулагчдаас гарган худалдаж буй хувьцааны талаар болон ирээдvйн компанийн ашигтай ба алдагдалтай ажиллах бvхий л магадлалыг vнэн зєв тусгасан, компани vvсгэн байгуулах эсэх хувь заяаг шийдвэрлэх, суртчилгааны єндєр ач холбогдолтой баримт бичиг байдаг.

Тvvнчлэн “компани”, “vнэт цаас” хоёр нь нэгэн зоосны хоёр тал болохын учир компанийг vvсгэн байгуулагчид, аж ахуйн харилцаанд оролцож буй аль ч этгээдvvд vнэт цаасны тухай мэдлэгээ дээшлvvлэх хєрєнгийн зах зээлийн ач холбогдлыг ойлгон ухамсарлах цаг нэгэнт иржээ. Хувьцаат компани vvсгэн байгуулагдахгvй байгаа асуудалд ач холбогдол єгч тухайлан санал бодлоо дэвшvvлэхийн учир нь хувьцаат компани гэдэг бол хязгаарлагдмал хариуцлагатай компаниас илvvтэй аж ахуй эрхлэх єргєн боломжийг та бидэнд олгож байдагт оршино. Аж ахуй эрхлэх санхvvгийн эх vvсвэрээ бvрдvvлэхийн тулд бидний дунд єргєн тvгсэн хамгийн шилмэл арга бол банкнаас зээл аюах явдал байдаг, гэтэл энэ нь ажй ахуй эрхлэгчдийг єндєр хvvгийн дарамтанд оруулж цаашид vйл ажиллагаагаа хэвийн явуулах буй хэл оршин тогтнох эсэх асуудлаа шийдэхэд хvргэдэг. Энэ бvхнээс зайлсхийх хуулиар олгогдсон єргєн боломж бол Хувьцаат компани vvсгэн байгуулах явдал юм.

Єнєєдєр манай бvх арилжааны банкууд хязгаарлагдмал хариуцлагатай компани хэлбэрээр vvсгэн байгуулагдсан байна. Гэтэл ихэнх улс оронд арилжааны банкууд нь хувьцаат компани хэлбэртэй байхыг илvvд vздэг. Энэ нь зээл олгох эх vvсвэрээ vнэт цаасны зах зээлд шинээр нэмж хувьцаа гаргах замаар олж авах боломжтой байдагтай холбоотой. Энэ мэтчилэн хувьцаат компани нь иргэдэд аж ахуй эрхлэх таатай нєхцєлийг бий болгоод зогсохгvй vнэт цаасны зах зээлийг хєгжvvлэх цаашилвал банк санхvvгийн системийг эрvvлжvvлэхэд чухал ач холбогдол бvхий хуулиар олгогдсон бизнес эрхлэх зохион байгуулалт-эрх зvйн єргєн боломж юм.

Отгонтэнгэр Их сургуулийн эрх зvйн тэнхимийн багш, хууль зvйн магистр Н.Баярмаа