|
Тvрvvч
нь ємнєх
дугаарт МОНГОЛ
УЛСЫН
ИРГЭНИЙ ЭРХ
ЗYЙН ТYYХЭН
ХЄГЖИЛ, УЛАМЖЛАЛЫН
АСУУДАЛ Монгол
улсын тухайд
єнгєрч
байгаа 20-р
зууны тvvхэнд
ємч-ємчлєх
эрхийн vндсэн
дєрвєн хэлбэрийг
дамжин
хєгжиж ирсэн
хэмээн
тодорхойлж
болох юм. Нэгдvгээр
vе
буюу 1920-иод он
хvртэлх
хугацаанд
тухайн цаг
vеийн шинжлэх
ухаан
техникийн
хєгжлєєс
хоцрогдсон
арга,
ажиллагаатай
зєвхєн амь,
хувиа аргацаах
байдалтай
энгийн нєхєн
vйлдвэрлэлийн
шинжтэй,
нvvдлийн мал
аж ахуй
зонхилсон сvм
хийдийн
болон зарим
ноёд,
феодалын эрх
мэдэлд
хамаарах
тєдий хувийн
ємчийн хэлбэрт
тулгуурласан.
Хоёрдугаар
vе
буюу /1920-1940-єєд
онд/ сvм хийд,
ноёд
феодалын
хувийн
ємчийг улсын
болгох,
vндэсний
vйлдвэрлэл, аж
ахуйн газрыг
vvсгэн
байгуулж
улмаар социализмын
эдийн засаг,
аж ахуйн
харилцааг тогтоон
тєлєвшvvлэхэд
чиглэсэн
хууль тогтоомжоор
зохицуулж
байв. Гуравдугаар
vе
буюу 1940-60-аад
онд мал,
газар
тариалан
зэрэг хєдєє
аж ахуйн
салбарыг
хоршоолон
нэгтгэх улсын
болгох
замаар
хувийн
ємчийн
хэлбэрийг
vндсэнд нь
бvрэн халж
улсын болон
хоршооллын
хэлбэрээс
бvрдэх
социалист
ємчийн
харилцааг
тогтоох
улмаар 1960-аад
оноос 1990 –ээд он
хvртэл Монгол
улсад амины
болон
социалист
ємч гэсэн
хоёр
хэлбэрээр
эдийн засаг,
аж ахуйн харилцаа
бvрэн ноёрхох
болж тvvнийг
тєлєвшvvлж
тогтоох
асуудалд
иргэний эрх
зvй шууд
зохицуулах
vvрэг
гvйцэтгэж
иржээ. Дєрєвдvгээр
vе
буюу 1990-ээд
оноос Yндсэн
хуулиар
тогтоосон зарчмаас
vндэслэж, 1994 онд
баталсан
иргэний хууль
нь социалист
ємчийн
хэлбэр
тєрлийг бvрэн
халж зах
зээлийн
харилцаанд
тохирч нийцсэн
ємчийн
хэлбэр тєрєл тvvнчлэн
ємчлєх
эрхийн
агуулгыг
vндсээр нь єєрчлєн
зохицуулах
эрх зvйн гол
эх сурвалжийн
нэг болсон
юм. Одоо
тус улсад
хувийн,
нийтийн
гэсэн
ємчийн хоёр
хэлбэр
эрчимтэй
хєгжиж социалист
хэмээн
нэрлэж
байсан ємч,
тvvнийг эзэмших,
ашиглах,
захиран
зарцуулах
эрх нь гагцхvv
тєрийн
мэдэлд vлдэж
улмаар тvvнийг
“хувьчлах”
аргаар
хувийн буюу
холимог
ємчийн
хэлбэр
тєрєлд
шилжvvлэх vйл
ажиллагаа
явагдаж
байна. Нєгєє
талаар
Монгол Улсын
Иргэний
хуулинд
нийтийн
ємчийн
тєрийн аж
ахуйн
нэгжийн /нєхєрлєл,
компани, хоршоо,
холбооны гэх
мэт/ тєрийн
бус соёл гэх
мэт тvvнчлэн
гадаадын
иргэд,
хуулийн
этгээд, олон
улсын
байгууллагын
гэх мэт олон
тєрєлд
ангилан vзэж
тэдгээрийн
эрх мэдлийн
хэмжээ
хязгаарыг
хуульчлан
тогтоосон
салбар эрх
зvйн эх
сурвалжийн
нэг болов. Yvнтэй
холбогдуулж
иргэний эрх
зvйгээр
зохицуулж байгаа
харилцааг
vvсэн гарч
байгаа
иргэний хэрэг
маргааны
тєрєл зvйлийг
Улсын Дээд
шvvхийн
архивын
баримт
мэдээнээс
харьцуулан vзэж
дvгнэлт хийж
болно. Тухайлбал,
социалист
нийгмийн
харилцааны
эд єрнєлийн
vе буюу 1979 онд
тус улсын
нийт шvvхийн
хэмжэээгээр
14038 Иргэний
хэрэг
шийдвэрлэж
байсан бол
зах зээлийн
харилцаанд
шилжсэн vеийн
10 дахь жил буюу
1999 онд 28039
Иргэний
хэрэг
шийдвэрлэсэн
нь
ємнєх 20 дахь
жилээс хоёр
дахин єссєн байна.
Энэ тооноос
vзвэл тус улс
зах зээлийн
харилцаанд
шилжин орсон
энэ vед Иргэний
хууль
тогтоомжоор
зохицуулж
байгаа
харилцаа
vлэмж
єргєжсєн.
Нєгєє талаар
тvvнийг
зєрчиж
гажуудуулснаас
шvvхэд гомдол,
нэхэмжлэл
гаргах явдал
их єссєнийг
харуулж
байна. Шvvхээс
хянан
шийдвэрлэж
байгаа иргэний
хэргийн
дотроос
голлон
зєрчигдєж
байгаа
харилцааны
тєрлєєр vзвэл
1999 онд шvvхээр
шийдвэрлэсэн
бvх иргэний
хэргийн 54
хувийг иргэд,
албан газар,
хуулийн
этгээд,
тэдгээрийн хооронд
vvссэн эд
хєрєнгє, аж
ахуйн vйл
ажиллагаанаас
vvссэн хэрэг
бараг 10 хувийг
гэрлэлт
цуцлуулсан,
хvvхдийн
тэтгэлгэ тогтоосон
зэрэг гэр
бvлийн
харилцаанаас
vvссэн хэрэг, 5
хувийг
ажлаас буруу
халсан, цалин
хєлс дутуу
олгосон
зэрэг
хєдєлмєрийн
эрх зvйн
харилцаанаас
vvссэн хэрэг
тус тус эзэлж
байна.
Иргэний
хэргийн
гаралтын тоо
хэмжээ аймаг,
хотуудад
харилцан
адилгvй
байна. Жишээлбэл,
1998-1999 онуудад
Хєвсгєл
аймагт 3758,
Сэлэнгэд 2904,
Говь-Алтайд 585,
Архангайд 900 хэрэг тус
тус шvvхээр
шийдвэрлэгдсэн
зэрэг нь ихээхэн
анхаарал
татаж байна. ГТХАН-ийн
шууд
дэмжлэгтэйгээр
шинэчлэн боловсруулсан
Иргэний
хуулийн
тєсєл нь шинэ
зуунд Монгол
Улсын эдийн
засаг, нийгмийн
харилцааг
олон улсын
зах зээлийн
эдийн засаг,
нийгмийн
хєгжлийн бvх
нийтээр
хvлээн зєвшєєрсєн
даяарчлалын
хэм
хэмжээний хvрээнд
улам
ойртуулан
зохицуулах
нєхцєл боломжийг
бvрдvvлж
байгаагаараа
онцгой ач
холбогдолтой
юм. Их
засаг их
сургуулийн
тэнхмийн
эрхлэгч, профессор,
гавьяат
хуульч Д.Зундуй |