ИРГЭНИЙ ХУУЛИЙН ТЄСЛИЙН YЗЭЛ БАРИМТЛАЛ

Хууль зvй, дотоод хэргийн сайд Ц.Нямдорж

Иргэний хуулийн тєслийн vзэл баримтлалын талаар та бvхэнд танилцуулахын ємнє уг хуулийн тєслийг боловсруулж баталснаар Монгол Улсын эрх зvйн шинэтгэлд ямар ач холбогдол vзvvлэх талаар товч танилцуулах нь зvйтэй болов уу.

Иргэний хуулийн тєсєл нь тус улсад хэрэгжиж эхэлсэн эдийн засгийн хууль тогтоомжийн шинэтгэлийн нэг хэсэг бєгєєд энэхvv шинэтгэлийн гол зорилго нь тус улсад хувийн хэвшилд тулгуурласан зах зээлийн эдийн засгийн тогтолцоог бvрдvvлж, эдийн засгийн тогтвортой єсєлтийг хангахад чиглэсэн эрх зvйн таатай орчин бvрдvvлэх явдал юм. Чухам vvнд Иргэний хуулийн тєслийн гол зорилго оршиж байна гэж vзэж болно.

Монгол Улс дахь эдийн засгийн хууль тогтоомжийн шинэтгэл нь 1990 онд тухайн vед мєрдєгдєж байсан Иргэний хуулийн Ємчийн талаарх бvлгийг єєрчлєн найруулснаар эхэлсэн гэж vзэж болно. Yvнээс ємнє тус улсад социалист ємч, амины ємч гэсэн ємчийн хэлбэр байна гэж хуульчилж байсан бол уг єєрчлєлтєєр хувийн ємчийн хэлбэрийг хvлээн зєвшєєрч хувийн хэвшилд тулгуурласан эдийн засгийн тогтолцоо бvрдэх эхлэлийг тавьснаараа онцлогтой юм.

Улмаар 1991 онд тухайн vеийн Улсын Бага Хурлаас иргэдийг хувийн ємчтэй болгоход чиглэсэн “Ємч хувьчлах тухай хууль”, аж ахуйн vйл ажиллагаа эрхлэх нєхцєлийг бvрдvvлэх зорилгоор “Аж ахуйн нэгжийн тухай хууль”-иудыг батлан гаргаж хэрэгжvvлсэн нь эдийн засгийн хууль тогтоомжийн шинэтгэлд чухал алхам болсон юм.

1992 онд батлагдсан Монгол Улсын Yндсэн хуульд “Монгол Улс дэлхийн эдийн засгийн хєгжлийн тvгээмэл хандлага, єєрийн орны євєрмєц онцлогт нийцсэн ємчийн олон хэвшил бvхий эдийн засагтай байна” /5 дугаар зvйлийн 1 дэх хэсэг/, “Тєр нь нийтийн болон хувийн ємчийн аливаа хэлбэрийг хvлээн зєвшєєрч, ємчлєгчийн эрхийг хуулиар хамгаална” /5 дугаар зvйлийн 2 дахь хэсэг/ гэж тус тус заасан нь тус улсад хэрэгжиж эхэлсэн эдийн засгийн хууль тогтоомжийн шинэтгэлийг улам баталгаажуулсан тєдийгvй Монгол Улсын тєрєєс эдийн засгийн хууль тогтоомжийн шинэтгэлийн талаар баримтлах бодлогыг тодорхойлсон билээ.

Тєрийн энэхvv бодлогын хvрээнд Улсын Их Хурал 1994 онд Иргэний хуулийн шинэчилсэн тєслийг хэлэлцэн баталж энэхvv асуудлаар нэгэнт бий болсон ололтыг бататгасан юм.

Yндсэн хуулийн дээрх заалтыг хэрэгжvvлэх, эдийн засгийн шинэтгэлийг эрчимжvvлэх зорилгоор тус улсын хууль тогтоох байгууллагаас шаардлагатай бусад хуулиудыг батлан гаргахын зэрэгцээ энэ талаар баримтлах тєрийн бодлогыг тодорхойлсон баримт бичиг болох “Эрх зvйн шинэтгэлийн хєтєлбєр”-ийг 1998 онд батлан гаргасан юм.

Тус хєтєлбєрт Монгол Улсын бvрэн эрхт байдлын эдийн засгийн баталгааг бэхжvvлж, энэ талаарх эрх зvйн зохицуулалтыг ардчилал, хvний эрхийг дээдлэх, зах зээлийн харилцааг хєгжvvлэн тєлєвшvvлэх зорилгод чиглvvлэх, энэ арга хэмжээний хvрээнд ємчлєгчийн эрхийг хамгаалах, тvvнийг зєвхєн хуульд заасан vндэслэлээр хязгаарлах зарчмыг чанд баримтлах, ємчлєгчийн хувьд тєр, иргэн, хуулийн этгээд эрх тэгш байх vндсийг улам тєгєлдєржvvлэн, эдийн засаг дахь тєрийн оролцооны эрх зvйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох талаар заасан бєгєєд эдгээр зорилтууд бvгд Иргэний хуулийн тєсєлд тусгалаа олсон гэж vзэж байна.

Эдийн засгийн хууль тогтоомжийн шинэтгэлийн гол цєм нь Иргэний хуулийн шинэтгэл юм. Монгол Улс тvvхэндээ 1926, 1952, 1963, 1994 онуудад тус тус Иргэний хууль батлан гаргаж байсан бєгєєд 1994 онд батлагдсан Иргэний хууль нь тус улсад эдийн засгийн шинэтгэлийг эрчимжvvлэхэд чухал нєлєє vзvvлсэн гэдгийг хуульчид, эрдэмтэд зvй ёсоор хvлээн зєвшєєрдєг билээ.

Одоогийн vйлчилж буй Иргэний хууль нь худалдааны болон иргэний эрх зvйн зарим обьектын зохицуулалтыг дэлгэрэнгvй зохицуулсан зэрэг сайн талуудтай боловч зах зээлийн эдийн засгийн харилцаатай холбогдон нийгэмд шинээр vvсэн бий болоод байгаа иргэний эрх зvйн зарим тєрлийн гэрээнvvдийг зохицуулж чадахгvй байгаа, зарим зvйлvvдийг тодорхой, дэлгэрэнгvй, ойлгомжтой болгох шаардлагатай байгаа зэргийг vндэслэн шинэчлэн боловсруулах шаардлага бидний ємнє тулгарсан юм.

Тvvнчлэн Иргэний хуулийг эх газрын эрх зvйн системийн нийтлэг ололт, жишигт хvргэн шинэчлэх, эрх зvйн шинэтгэлийг зах зээлийн эдийн засгийн эрэлт, хэрэгцээнд тулгуурлан эрчимжvvлэх зэрэг бодит шаардлагууд амьдралаас урган гарч байна.

Хуулийн тєслийг боловсруулахдаа дараахь vзэл баримтлалыг удирдлага болголоо. Yvнд:

Нэгдvгээрт: Дэлхий нийтийн эдийн засаг, эрх зvйн харилцааны хєгжлийн ололтыг єєрийн орны євєрмєц онцлогтой нийцvvлж загварчлан хуульчлах зарчмыг баримталсан.

Тухайлбал, тєсєлд єндєр хєгжилтэй улсуудын эдийн засгийн харилцаанд нэгэнт бий болж хэвшсэн санхvvгийн тvрээс, франчайзинг, хєрєнгє итгэмжлэх, илгээмж, банкны баталгааны гэрээ, тооцоо нийлэх, аялал жуулчлалын зэрэг гэрээний тєрлvvдийн зохицуулалтыг бусад орны жишгийг харгалзан vзэж, шинээр, дэлгэрэнгvй байдлаар тусгасан нь эдийн засгийн харилцааны хєгжил, єсєлтийг хангахад чухал нєлєє vзvvлнэ гэж тооцож байна.

Тvvнчлэн иргэний хууль тогтоомж нь иргэний эрх зvйн харилцаанд оролцогчдын эрх тэгш, бие даасан байдал, ємчийн халдашгvй байдал, гэрээний эрх чєлєє, хувийн хэрэгт дураараа хєндлєнгєєс оролцохгvй байх, аливаа хязгаарлалтгvйгээр иргэний эрх vvргийг хэргэжvvлэх, зєрчигдсєн эрхийг сэргээлгэх, шvvхээр хамгаалуулах зарчимд vндэслэсэн байх ёстойг тусгаж єглєє.

Хоёрдугаарт: Иргэний эрх зvйн харилцаанд оролцогчдын эрх тэгш байдлыг хангах нєхцєлийг улам боловсронгуй болгох зарчмыг баримталлаа.

Тєслийн одоогийн хуулиас ялгагдах нэг онцлог нь тєр, засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж нь иргэний эрх зvйн харилцаанд оролцохдоо бусад оролцогчдын нэгэн адил оролцоно гэдгийг тодруулж єгсєнд оршиж байна. Ийм заалт тусгаж єгснєєр тєрийн байгууллага, албан тушаалтан иргэний эрх зvйн гэрээний нэг тал болж оролцсон боловч хvлээсэн vvргээ гvйцэтгэдэггvй, vvнээс болж иргэд, хуулийн этгээд хохирдог, тєрийн байгууллага, албан хаагч ямар нэг хариуцлага хvлээхгvй єнгєрдєг vзэгдлийг бvхэлд нь таслан зогсооход чухал алхам болно гэж vзэж байна.

Тvvнчлэн Засгийн газар, эрх бvхий тєрийн байгууллага, албан тушаалтан гагцхvv Иргэний хууль, бусад хуульд заасан vндэслэлээр, Иргэний хуульд нийцсэн нийтээр дагаж мєрдєх иргэний эрх зvйн хэм хэмжээ агуулсан хуулийн дэд акт батлан гаргаж болохыг тєсєлд тусгаж єгсєн нь тєрийн байгууллага, албан тушаалтан єєрийн эрх ашигт нийцсэн хуулийн дэд акт батлан гаргадаг явдлыг зогсоож, иргэний эрх зvйн харилцаанд оролцогчдын тэгш эрхийг хангахад тодорхой хэмжээгээр тvлхэц vзvvлнэ гэж бодож байна.

Гуравдугаарт: Тєслийг боловсруулахдаа ємчийн бvх тєрєл, хэлбэрийг чєлєєтэй, тэгш хєгжvvлэх эрх зvйн механизмыг нарийвчлан тодорхойлох зарчмыг удирдлага болголоо. Тухайлбал одоо vйлчилж буй Иргэний хуульд Монгол Улсад хувийн, нийтийн ємч байна гэж хуульчилсан байдаг бол Иргэний хуулийн тєсєлд нийтийн болон хувийн ємч нь холимог хэлбэртэй байж болох талаар тодорхой заалт оруулсан болно.

Ємчлєгчийн тєдийгvй эзэмшигчийн эрхийг хамгаалах баталгааг єргєжvvлж, гуравдагч этгээдийн хувьд эд хєрєнгє эзэмшигч нь тухайн эд хєрєнгийн ємчлєгч гэж тооцогдох, шударга эзэмшигч нь эд хєрєнгє тvvний эзэмшилд байгаа боловч эзэмших, ашиглах эрхээ хэрэгжvvлэхэд хэн нэгэн этгээд саад болж байвал уг саадыг арилгуулахаар ємчлєгчийн нэгэн адил шаардах эрхтэй байх, эзэмшилд байх хугацаанаас шалтгаалж ємчлєх эрх олж авахаар тусгасан нь эзэмших эрхийг тусдаа бие даасан эрхийнх нь хувьд тvvний хэрэгжих баталгааг хангасан чухал заалт болсон гэж vзэж байна.

Дєрєвдvгээрт: Гэрээний харилцаанд гэрээний эрх чєлєєний зарчим, тєрийн зохицуулалтыг илvv оновчтой хослуулах зарчмыг баримталсан. Тухайлбал гэрээний талууд хуулийн хvрээнд гэрээгээ чєлєєтэй байгуулах, тvvний агуулгыг єєрсдєє тодорхойлох эрхтэй байх талаар тусгаж єгсєн. Хэдийгээр гэрээний эрх чєлєєний зарчмыг тусгаж єгсєн боловч зах зээлд давамгайлж байгаа этгээд нь энэхvv vйл ажиллагааных нь хvрээнд тvvнд хандсан аливаа этгээдтэй гэрээ байгуулахаас vндэслэлгvйгээр татгалзах эрхгvй байхаар тусгасан нь шударга бус єрсєлдєєнийг хориглоход чухал нєлєє vзvvлнэ гэж бодож байна.

Гэрээний талууд харилцан хvлээн зєвшєєрсєн тохиолдолд ємнє vйлчилж байсан хууль тогтоомж, захиргааны шийдвэрээс илvv тааламжтай нєхцєл олгож байгаа шинээр гарсан хууль тогтоомж, захиргааны шийдвэрийг буцаан хэрэглэж болох зарчмыг шинээр тусгасан болно.

Тавдугаарт: Тєслийг боловсруулахдаа vйлчилж байгаа эрх зvйн зохицуулалтын давхардал, хийдлийг арилгахыг чухалчилж ажилласан.

Одоогийн Иргэний хуульд ажил гvйцэтгэх гэрээ гэсэн тусгай зохицуулалт бvхий бvлэг байдаг боловч барилгын ажил гvйцэтгэх гэрээ, тєсєл зохиох ажил гvйцэтгэх гэрээ, судалгаа шинжилгээний ба туршилт, зохион бvтээх ажил гvйцэтгэх гэрээ, зохиол бvтээл туурвих ажил гvйцэтгэх гэрээ зэргийг тусад нь зохицуулсан байдаг бол шинэ тєсєлд эдгээр гэрээ нь ажил гvйцэтгэх гэрээний нэг тєрєл болохынх нь хувьд ерєнхий ажил гvйцэтгэх гэрээний харилцааг зохицуулсан хэм хэмжээгээр зохицуулахаар тусгалаа.

Зургадугаарт: Тєслийг боловсруулахдаа иргэний эрх зvйн хамгаалалтын баталгааг нарийвчлан тодорхойлохыг чухалчилсан.

Аргагvй хамгаалалт, гарцаагvй байдлын улмаас хийсэн vйлдэлд иргэний эрх зvйн хариуцлага хvлээлгэхгvй байхаар заасны хамт єєртєє туслах замаар иргэний эрх зvйн харилцаан дахь эрхээ эдлэх боломжийг єргєжvvлсэн заалт шинээр оруулсан болно.

Эдгээрийг нэг бvрчлэн дурдалгvйгээр бидний хувьд шинэд тооцогдох єєртєє туслах гэсэн ойлголтын талаар та бvхэнд танилцуулья. Иргэний эрх зvйн харилцаанд оролцогч нь єєрийнхєє эрх ашгийг хамгаалах, єєртєє туслах зорилгоор эрх бvхий байгууллагын тусламжийг шуурхай авах боломжгvй байсан болон цаг алдалгvй арга хэмжээ авахгvй бол эрхээ хэрэгжvvлэх боломжгvй болох буюу хэрэгжvvлэхэд ноцтой хvндрэл учрахаар байвал эд юмсыг эзэмдэж авах, устгах буюу эвдэх, зайлсхийж болзошгvй vvрэг гvйцэтгэгчийг саатуулах, vvрэг бvхий этгээдээс гvйцэтгэвэл зохих vйлдлийн эсрэг vйлдлийг таслан зогсоохоор хийсэн vйлдлийг єєртєє тусалсан, хууль бус vйлдэл гэж vзэхгvй байх, харин уг vйлдэл нь тухайн нєхцєл байдалд тохирсон хэм хэмжээнээс хэтэрч болохгvй байх тухай заалтыг тусгав.

Эдгээрээс гадна иргэний эрх зvйн харилцаанд оролцогч нь хуулиар хориглоогvй буюу хуульд шууд заагаагvй эрх, vvргийг єєрийн хvсэл зоригийн дагуу хэрэгжvvлж болох талаар шинээр заалт тусгаж єгсєн.

Долдугаарт: Иргэний хуулийн тєслийг боловсруулахад баримталсан нэг зарчим нь уг тєсєлд зохицуулахаар заасан харилцааг аль болох дэлгэрэнгvй, ойлгомжтой, зохицуулалтыг иж бvрэн тусгахыг зорьсон болно. Гэхдээ Иргэний хууль нь эдийн засгийн гол гол харилцааг зохицуулсан суурь хууль бєгєєд уг хуулиар иргэний эрх зvйн тогтолцоонд хамаарах бvх харилцааг, тухайлбал хуулийн этгээдийн vйл ажиллагааны онцлогтой холбогдсон зохицуулалт, хєдєлмєрийн, гэр бvлийн, оюуны ємчийн, зээл тооцооны харилцааг бvхэлд нь зохицуулах боломжгvй учраас эдгээр асуудлыг тусгай хуулиар нарийвчлан зохицуулах нь илvv зохимжтой гэж vзэж зарчмын vндсэн зохицуулалтыг тєсєлд тусгасан.

Иймд нарийвчилсан зохицуулалт бvхий бусад хуулиудыг боловсруулахдаа Иргэний хуульд нийцvvлэх, тvvнтэй уялдуулахад онцгойлон анхаарах шаардлага хууль боловсруулагч, тогтоогчид тулгарч байна.

Тєслийг боловсруулахдаа одоогийн Иргэний хуулийн зохицуулалтыг єєрчлєх, хасах бус, харин шинээр бий болсон харилцааг зохицуулах, Иргэний хуулийн зvйл, заалтуудыг улам дэлгэрэнгvй, зохицуулалтыг иж бvрэн, ойлгомжтой болгоход анхаарч ажиллалаа.

Ийнхvv Иргэний хуулийн тєслийг боловсруулсан нь Засгийн газрын vйл ажиллагааны хєтєлбєрт тусгагдсан эрх зvйн шинэтгэлийг гvнзгийрvvлж, хуулийн хэрэгжилтийг сайжруулах, эдийн засгийн хууль тогтоомжийг шинэтгэхэд чухал алхам боллоо гэж vзэж байна.