Эрvvгийн шинэ хууль батлагдахын ємнє

Д. Сайнзаяа

ХЗДХЯ-ы мэргэжилтэн

УИХ-ын ирэх хаврын чуулганаар хуулийн байгууллагуудын vйл ажиллагааны эрх зvйн vндсийг бvрдvvлдэг хоорондоо холбоо бvхий хэд хэдэн хуулийг єєрчлєхєєр холбогдох яам, газрууд тєслийг нь бэлтгэж байна.

Энэ бол Эрvvгийн болон Иргэний хууль, Эрvvгийн Байцаан шийтгэх болон Иргэний хэрэг шvvхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулиуд юм.

“Хуулийн байгууллагууд” гэхээр бидний санаанд хамгийн тvрvvнд шvvх, прокурор, цагдаагийн байгууллага орж ирдэг бєгєєд учир нь энэ багйууллагууд л хvний vйлдсэн хэргийн зєв, бурууг ялган салгаж, хийсэн хэрэгт нь тохирох ял зэмийг хvлээлгэж байдагт юм.

Хvмvvний vйлдсэн, хийснийг ял зэм хvртэх ёстой буруу хэрэг мєн vv, биш vv гэдгийг хvний нийгмийн тvvхэнд тєрєєс тогтоосон хуулиар / тvрvvхэн vедээ бол хаад, ноёд, тэргvvн лам нар энэ vvргийг гvйцэтгэдэг байлаа/ тогтоодог тул Эрvvгийн хуульд орж байгаа бага ч гэсэн єєрчлєлт нийгмийн гишvvний хувьд ач холбогдолтой зvйл юм.

Дээрхи байгууллагууд Эрvvгийн хуулийн “ мєрдлєг болгон” ажилладаг нь ийм учиртай.

Нийгмийн гишvvдийнх нь сайн, муугийн тухай тєсєєллийн шууд тусгал болдог Эрvvгийн хуулийн vндсэн зарчмууд тvvхэн хєгжлийн явцад цєєнгvй удаа хувьсан єєрчлєгдєж байлаа. Дундад зууны тvvхэнд Бруног тvvдгийн галд шатаасан явдал тэр vеийнхээ хуулиар буруутгасан хэрэг байсан бол бид саяхан болтол хаа нэгтэйгээс хямд авсан барааг нєгєє газар арай илvv vнээр худалдсан буюу одоогийнхоор бол бизнес хийсний тєлєє хорих ял хvртэл оноодог байхдаа мєн л эрvvгийн хуулийн дагуу шийдэж байсан.

Єєрєєр хэлбэл ямар vйлдлийг гэмт хэрэгт тооцох асуудлыг эрvvгийн хуулиар шийдвэрлэдэг бєгєєд тvvний 1-р зvйлд нийгэмд аюултай ямар хэрэг гэмт хэрэг болохыг тодорхойлж, гэмт хэрэг vйлдсэн этгээдэд оногдуулбал зохих ял хариуцлагыг тогтооно гэж зааснаас тодорхой vзэж болно.

1993-онд Эрvvгийн хуульд томоохон єєрчлєлт орж шинэ Yндсэн хуулийн vзэл санаанд нийцvvлэхэд энэ хуулийн зорилт, vндсэн зарчим, гэмт хэрэг, ял шийтгэлийн тєрєл, ангилал зэрэг ойлголт vндсээрээ єєрчлєгдсєн. Yvний нэг жишээ нь дээр єгvvлсэн дамын наймааны тухай ойлголт байхгvй болсны зэрэгцээ социалист нийгмийн vндсийг бусниулна гэж vзэж ирсэн олон хэргийн тухай ойлголтоос хасагдсан явдал юм. Гэмт хэргийн тухай тєлийгvй ял шийтгэлийн асуудал vндсээрээ єєрчлєгдєж, уг нутгаас зайлуулах, нутаг зааж суулгах, олон нийтийн шvvхээр асуудлыг нь шийдвэрлэх зэрэг ялын олон тєрєл байхгvй болсон.

Єнєєдєр эрvvгийн хуулийг єєрчлєх шаардлага ардчилсан нийгмийн дээдэлж байдаг тулгуур зарчмуудыг хуульд шууд зааж єгєх замаар хvний эрхийг найдвартай хангах зорилтоос урган гарч байна. Энэ талаар шинэ хуулийн тєслийг боловсруулагчид дараах хэд хэдэн шалтгаан дурьдаж байгаагаас иргэдийнхээ эрх, эрх чєлєєг хангах, хамгаалахад хуулийн vр нєлєєг дээшлvvлэхэд асуудлын гол нь чиглэгдэж байна.

Yvнд эрvvгийн хууль тогтоомжийн vндсэн зарчим болох хvн бvр хууль, шvvхийн ємнє тэгш байх болон шударга ёсны, энэрэнгvй ёсны зарчмуудыг хуульд нэмж тусгахаар тєлєвлєж байна. Гэмт хэрэг vйлдсэн этгээдэд vндэс угсаа, хэл арьсны єнгє, нас, эрэгтэй эмэгтэй, нийгмийн гарал байдал, хєрєнгє чинээ, эрхэлсэн ажил, албан тушаал, шашин шvтлэг, vзэл бодол боловсролын байдлыг vл харгалзан эрvvгийн хариуцлага оногдуулах бєгєєд харин хvний vзэл бодол боловсролын байдлыг vл харгалзан эрvvгийн хариуцлага оногдуулах бєгєєд харин хvний vзэл бодол, итгэл vнэмшлийнх нь тєлєє оногдуулахгvй юм. Тvvнчлэн гэмт хэргийн улмаас учирсан хохиролд гэм буруутай болох нь шvvхээр тогтоогдсон тохиолдолд дээрх хариуцлагыг оногдуулна. Гэмт хэрэг vйлдсэн этгээдэд нэг гэмт хэргийн тєлєє нэг удаа л эрvvгийн хариуцлага хvлээлгэж, оногдуулах ял шийтгэл нь гэмт хэргийн хор аюулын хэмжээ, шинж чанарт тохирсон шударга байх бєгєєд тvvнд хvнлэг бус, хэрцгий хандаж, нэр тєр, алдар хvндийг нь гутаах зорилго агуулахгvй.

Эрvvгийн ял болон хариуцлагын бусад арга хэмжээ нь гэмт хэргийн хор уршгийн хэр хэмжээнд тохирсон байх зарчмыг хуулиар тогтоосноор тодорхой хэрэгт хvлээлгэж байгаа хариуцлага, ялангуяа хорих ялын хугацааны ялгамж дэндvv их байгааг єєрчлєнє. Жишээлбэл, хvндрvvлэх нєхцєл байдалгvйгээр хvнийг санаатай алсан бол арваас хорин таван жилийн хорих ял шийтгэхээр хvчин тєгєлдєр vйлчилж байгаа Эрvvгийн хуулийн 86 дугаар зvйлд заасан нь хугацааны хувьд дэндvv ялгамжтай учир зарим тохиолдолд 10 жилийн хорих ял оногдуулахад заримыг нь хорин таван жилээр хорьж болох тэнцвэргvй байдалд хvргэхээр байна. Гэмт хэргийн хєнгєн, хvндэвтэр, хvнд, онц гэж ангилал тус бурт хамаарах гэмт хэрэгт хvлээлгэх хариуцлагын дээд доод хязгаарыг тогтоож єгснєєр эрvvгийн хариуцлагын хэмжээ, тухайлбал хорих ялын дээд доод хязгаар 5 жил дотор хэлбэлзэх бєгєєд ингэснээр ял шийтгэлийг шударгаар оноож байгаа эсэхэд эргэлзэх эргэлзээ тайлагдах юм.

Гэмт хэрэг vйлдсэн бол хvлээх хариуцлага зайлшгvй байх зарчмыг тусгах шаардлагатай холбогдон хуульд зааснаас хєнгєн ял оногдуулах, тэнсэн суллах заалт хуулиас хасагдана. Иргэдийн дунд Эрvvгийн хуулийг чангатгах шаардлагатай тухай яриа гардаг нь ихэвчлэн дээр єгvvлсэн хорих ялын дээд доод хэмжээний ялгамж, хуульд зааснаас хєнгєн ял оногдуулах болон тэнсэн суллах боломжтой холбоотой байдгаас бус ерєєсєє уг хуулиар заасан ял шийтгэл хєнгєн байгаадаа биш юм. Иймээс тєслийг боловсруулагчид ял шийтгэлийг чангатгах зорилтыг урьтал болгохгvй байгаа бєгєєд харин уг хариуцлагын vр нєлєєг оновчтой болгох зарчмыг баримталж байна. Yvнтэй холбогдоод баривчлах, албадан ажил хийлгэх, шинэ тєрлийн ял бий болж байгаагийн зэрэгцээ эрvvгийн хариуцлагын ялын бус арга хэмжээг гэмт хэрэг vйлдсэн этгээдийг ял эдлvvлэхгvйгээр хvмvvжvvлэх нь илvv vр нєлєєтэй гэж vзсэн тохиолдолд эмнэлгийн чанартай албадлагын арга хэмжээ буюу насанд хvрээгvй хvнд хvлээлгэх хvмvvжлийн чанартай албадлагын арга хэмжээний хэлбэрээр хэрэглэнэ.

Энэ нь гэмт хэрэг vйлдсэн этгээпэд эрvvгийн хариуцлага гарцаагvй хvлээлгэх зарчмыг хангахын зэрэгцээ нийгмийн хор аюул багатай хєнгєн хэргийг анх удаа vйлдсэн, хэрэг vйлдэхэд нєлєєлсєн хариуцлагыг хєнгєрvvлэх нєхцєл байдлыг зєв vнэлэхэд чиглэсэн арга хэмжээ болно.

Баривчлах ялыг богино хугацаанд буюу 1 сараас 6 сарх vртэл хугацаагаар хєнгєн хэрэг vйлдэгчдэд оногдуулахаар тєлєвлєж байна. Тvvнчлэн зах зээлийн харилцаанд шилжсэнтэй холбогдоод засан хvмvvжvvлэх ажил хийлгэх ялаар солихоор шинээр тусгаад байна. Хуулийн тєслийг боловсруулагчид хєнгєн болон хvндэвтэр гэмт хэрэг vйлдсэн этгээд хохирогчтой эвлэрсэн бол эрvvгийн ялаас чєлєєлєх боломжийг судалж байгаа болно.