Их
засаг их
сургуулийн
тэнхмийн
эрхлэгч,
профессор,
гавьяат
хуульч
Д.Зундуй
Yндсэн
хуулийн 1
дvгээр зvйлд
“тєрт ёс, тvvх,
соёлынхоо
уламжлал”-ыг
нандигнан
хєгжvvлэхийн
ач
холбогдлыг
тунхаглан
заасан нь эрх
зvйн шинжлэх
ухааны
хєгжилд шууд
хамааралтай
юм. Иргэний
эрх зvй нь
хууль зvйн шинжлэх
ухааны
салшгvй
бvрэлдэхvvн
хэсэг, тvvний бие
даасан нэгэн
салбар
тєдийгvй
бусад олон
салбар эрх
зvйтэй
харилцан
шvтэлцээтэй
байхаас
гадна
тэдгээрийн
нэг эх сурвалжид
хамаарч
байдгаараа
зарим
эрдэмтдийн томьёолсноор
“бага vндсэн
хууль” гэж
нэрлэгддэг.
Иргэний эрх
зvйн субьект
нь бусад салбар
эрх зvйн
субьектээс
vлэмж єргєн
бєгєєд тэдгээрийн
эрх vvргийн
vндсэн шинж
нь ямар нэгэн
ялгаваргvй
адил тэгш
байх зарчимд
тулгуурласан
байх, нєгєє
талаар
vндэсний
болон олон
улсын
хэмжээнд бvх
нийтээр
хvлээн зєвшєєрсєн
эрх зvй, зан
vйлийн
уламжлал
дэвшлийг
хvлээн
зєвшєєрч,
улмаар
иргэний
хууль тогтоомж
тєдийгvй шvvх,
арбитрын
байгууллагын
практик vйл
ажиллагаагааар
баталгаажин
хэрэгждэгээрээ
онцлогтой.
МУ-ын Иргэний
эрх зvй
нь олон
улсын
иргэний эрх
зvйтэй уламжлан
хєгжиж ирсэн
гэж vзэж
болно. Гагцхvv иргэний
эрх зvй
тєдийгvй
бусад салбар
эрх зvй, тєр,
нийгмийн тvvх
нь хэзээ ч
ямар ч
нєхцєлд уламжлал,
шинэчлэлийн
замаар
тасралтгvй
vргэлжлэх vйл
явц юм. Энэ
тухай
эрдэмтэн доктор
Ж.Болдбаатар,
Д.Лvндээжанцан
нар Монгол
“Улсын тєр,
эрх зvйн тvvхэн
уламжлал”
бvтээлдээ:
“Монголын
тєр, эрх зvйн
тvvх нь эрт
дээр vеэс бидний
оршин буй vе рvv
наашилсаар
орчин vеийн тєр,
эрх зvйн
асуудалтай
нийлэн
нэгдэж,
уламжлал,
шинэчлэлийн
шvтэн барилдахуйг
бий болгодог”
гэж
тэмдэглээд тєр,
эрх зvйн
тvvхийг хvн
тєрєлхтний
болон єєрийн
орны тvvхийн
ерєнхий
зарчмууд, уг
тvvхийн єєрийн
нь онцлогийг
харгалзан:
1/Монголын эртний
улсуудын тєр
эрх зvй /м.э.є.3 -
м.э.13-р зуун/,
2/дундад vеийн
тєр эрх зvй /13-20-р
зууны эх/,
3/шинэ vеийн
тєр, эрх зvй /20-р
зууны 20-иод
оноос 90-ээд он
хvртэл/, 4/нэн
шинэ vеийн
тєр эрх зvй
/1990-ээд он/ гэж
тодорхойлсон
байна. Энэхvv
тодорхойлолт,
vечлэлийн
асуудал нь
салбар эрх зvй
тєдийгvй тєр,
нийгмийн тvvх
судлагч
эрдэмтэн
мэргэдээс
цаашдын
бvтээлдээ
баримталбал
зохих онол
практикийн
ач
холбогдолтой
гэж хэлж
болно.
Монгол
Улсын тєр,
эрх зvйн vvсэл,
хєгжлийн
тvvхэн vйл
явцыг
судалсан
эрдэмтдийн
бvтээлээс vзвэл
монголчуудын
хууль зvйн
хэм хэмжээг
аман, бичмэл
хоёр хэлбэрээр
илэрч
хэрэгжиж
ирснийг
хvлээн
зєвшєєрдєг.
Аман
хэлбэрийн
хууль зvй нь
хаад, ноёдын болон
шашны vзэл
сургааль,
хориг, дэг,
тvvнчлэн vлгэр
домог гэх мэт
хэлбэртэй
байсан бол бичгийн
хэлбэрийн
хууль цааз нь
эзэн богд
Чингис хааны
Их засгаас
эхлэлтэй гэж эрдэмтэд
баталсан
байдаг. Энэ
тухай “БНМАУ-ын
тvvх”
номын 143-р
талд “13, 14-р
зууны vед
монголчуудын
хууль зvйн
мэдлэг,
мэдэгдэхvйц
хєгжиж иржээ.
13-р зууны
эхээр гарсан
Монголын анхны
бичигдмэл
хуулийн
хураамж “Их
жасаа” Их
засаг юм. Их
засаг бол
монголын тєр,
захиргаа,
цэрэг эрvv шvvлт,
иргэн,
худалдаа, хэв
ёсны хуулийн
хураамж
бичиг байжээ.
Монголын
анхны
хураамж
бичгийг
боловсруулах,
ерєєсєє их
гvрний хууль
цаазын vйл
ажиллагаанд
Монголын
тулгар
тєрийн анхны “Заргач”
/шvvгч/ хууль
зvйч татарын
Шихи хутуг /1180-1262/
чухал vvрэг
гvйцэтгэжээ”
гэж
тэмдэглэжээ.
Эрдэмтэн
Н.Ням-Осор
эзэн
Чингисийн Их
засаг
хуулийн
тайлбар / “ёс
заншил бол
ёслон биелvvлэх
хууль мєн”
/номын 102-р тал/.
Их засаг
хууль нь
єєрийн vеэс ємнєх
аман хэв
хуулиудад
суурилсан,
тэдгээр хэв
хуулиуд нь
ард тvмний ёс
заншлаас
ургаж гарсан
бєгєєд
цаашдаа
хууль, эрх
зvйг хєгжvvлэхэд
чухал vvрэг
гvйцэтгэсэн
гэж онцлон дурьджээ.
“Монголын
нэгдсэн
тєрийн болон
дараа vеийн хууль
цааз, заншлын
хэм хэмжээг
харьцуулан
судалсан нь”
бvтээлдээ
эрдэмтэн
Баярхvv
“Монголын
эртний
хуулиудад
заншлын хэм
хэмжээ
хэрхэн
тусгалаа олж
хєгжсєн,
улмаар хууль
зvйн хэм
хэмжээ,
заншлын хэм хэмжээ
болж
хувирсныг
хууль зvйн
vvднээс харьцуулж,тvvхчлэн
дvгнэсэн
байна.
Б.Чимид
“Их Чингисийн
байгуулсан
тулгар
тєрийн vе 12-р
зууны эцсээс
20-р зууны
эхний 20 жил
хvртэл Монгол
их, бага олон
vеийн хаант
засгийг
дамжин
хєгжсєн
феодалын эрх
зvйт орон
байв. Бурхны
номлол,
хаадын
зарлиг,
заншил, шашин
сvм, хийдийн
хэм
хэмжээнээс
бvрдсэн эрх
зvйн
тогтолцоо
байсан. Манж
Чин улс Монголыг
ноёрхсон 220
гаруй жил
манж, Хятадын
хуулийг
хvчээр
дагуулснаас
vндэсний
уламжлал ихэд
суларч,
тасалдсан”
гэж
/Прокурорын
ном, 2001 оны –р
тал/
тэмдэглэжээ.
Иргэний
эрх зvйн олон
талт
харилцаа нь
хууль зvйн
хэлбэрээр
бие даасан
эрх зvйн эх
сурвалжийн
хэмжээнд
хvртэл
боловсрогдон
батлагдаж ирсэн
гэх баримт
олдоогvй ч
Монгол Улсад
тєрт
ёс vvсэн
тогтож
хєгжиж ирсэн
тvvхэн vе шат
бvрд нийгмийн
амьдралаас
уламжлан залгамжилж
хадгалагдаж
ирсэн баримт
сурвалж цєєнгvй
байдаг.
Єєрєєр
хэлбэл
тухайн vеийн
тєр нийгмийн
харилцааг
зохицуулж
байсан
нэгдмэл
хууль тогтоомжид
ямар нэг
хэлбэр,
хэмжээгээр
тусгалаа олж
хамгаалагдан
бэхжиж, эрх
зvйн шинжлэх
ухааны
салбарт
зохих байр
суурь эзэлсээр
ирсэн гэж
vзэх
vндэслэлтэй
юм. Эрдэмтэн
Н.Ням-Осорын
бvтээл “13-р
зууны Монголын
нийгэм, эдийн
засгийн
амьдралд
Чингис хааны
“Их засаг”
хуулийн
гvйцэтгэсэн
vvрэг ном,
Египетийн
тvvхч Магриз,
Хятадын
эрдэмтэн Сайшаал
болон бусад
олон
эрдэмтэн
судлаачдаас
“Их засаг”
хуульд аж
ахуй, арилжаа,
худалдаа, ан
ав, байгаль
орчноо
хамгаалах
зэрэг ёс
горимыг
тогтоосон
бvхэл бvтэн
бvлэг бий гэж
тодорхой
баримтаар
дурьдсан байдаг.
Тухайлбал,
байгаль
орчны эд
агуурс баялаг
ан амьтдыг
зєвхєн
єєрийн
эзэмшлийн газар
нутгаас авч
ашиглаж байх,
амьтдыг vржил
тєллєлтийн
vед авлах, тэр
байтугай
шувууны vvрэнд
сvvдрээ
тусгахыг
хvртэл
цээрлэж байх.
Арилжаа,
худалдаа
шударгаар
явуулах,
бусдыг хуурч
мэхлэх, эд
агуурсыг
єндєр vнээр
дамлахын
хориглох,
олсон олз,
ашгаас
татвар, хураамж
тєлж байх,
єртєє
харуулын
албыг эрхлэн
гvйцэтгэж
тvvний зардал,
уналгыг адил
тэгш хангаж
байх, малын
vvлдэр,
угсаа, vр
шимийг
сайжруулах
зэрэг
иргэний эрх
зvйд хамаарах
олон бvлэг
асуудлыг
хуулиар зохицуулж
байсан
баримт байна.
Тvvгээр ч
барахгvй
аливаа хэрэг,
зєрчил
гаргасан
этгээдийг мал,
эд зvйлээр
торгож
байсан нь
эрvvгийн ял тєдийгvй
мєн иргэний
эрх зvйн
журмаар
“хохирол
нєхєн
тєлvvлэх” хэм
хэмжээтэй
адил давхцаж
байсан гэж
vзэх
vндэслэлтэй
юм.
Их
засаг цаазын
нэг онцлог
бол ялангуяа
иргэний эрх
зvйн гол
зарчим болох
“тэгш эрхийн” тухай
асуудлыг
тvvнчлэн эд
хєрєнгийн
эрхийг
євлєх,
залгамжлах
эрх, vvргийн
талаар нэн
тодорхой
нийтлэг хэм
хэмжээ тогтоосон
байдаг.
Жишээлбэл,
эрх мэдэл
єндєр, эд
хєрєнгє ядуу
хоосон гэж
ангилан
ялгаж болохгvй.
Бодгаль бvр
адил тэгш
vvрэгтэй байхыг
хуульчлан
тогтоож
байжээ.
Тvvнчлэн хэн
нэгнийг нас
барсан
нєхцєлд
тvvний гэр
бvлийн гишvvд
тєдийгvй,
хєлсєєр
ажиллагсад,
зарцлагдаж
байсан хvмvvст
нас
барагчийн эд
хєрєнгєнєєс
заавал хувь
хvртээж, єв
vлдээж єгч
байх журмыг
тогтоосон
байна. 1640 оны
Халх журам хууль
бол Монгол
Улсын тєр,
нийгэм, хууль
зvйн шинжлэх
ухааны
тvvхэнд чухал
эх сурвалж болох
бие даасан
бvтээл гэж
тэмдэглэгддэг.
Энэ хууль нь
тухайн vеийн
Монгол орны
аж ахуй,
эдийн засаг,
улс тєр,
нийгмийн
байдлаас урган
гарсан
эхэлэтэйгээрээ
онцлогтой эрх
зvйн баримт
бичиг болно.
Ц.Жамсранов,
Ц.А.Трунов,
Б.Е.Владимирцов,
А.В.Рязновский
нарын бvтээлд
тэмдэглэснээр
Халх журам
бол нvvдлийн
феодализмын
нийгмийн харилцааг
зохицуулахад
шууд
чиглэсэн хэв
заншлын
хуулийн
цуглуулгын
шинжтэй эрх зvйн
баримт бичиг
юм. Халх
журам бол
эрдэмтэн
С.Жалан-Аажавын
тодохойлсноор
тєрийн
захиргааны,
иргэний,
эрvvгийн гэх
мэт тулгуур
болон салбар
олон тєрлийн
эрх зvйд
ангилан vзэж
болох юм. С.Жалан-Аажав
єєрийн
бvтээлдээ
“худалдаа,
арилжааны єр
авалга, єв
залгамжлал,
гэр бvлийн
зэрэг
иргэний эрх
зvйд хамаарах
олон зvйл,
заалтыг Халх
журамд
тусган
хуульчилсан
гэж
тодорхойлжээ.
Мєн
профессор
Ш.Нацагдорж,
С.Жалан-Аажав
нар єєрсдийн
бvтээлдээ
Халх журам
хуулийг
Чингисийн Их
засаг, Улаан
хацарт гэх
шавь яамны
таслан
шийтгэсэн
зэрэг олон эх
сурвалж
болох тvvхэн
баримт
бичгээс
уламжлалтай
бєгєєд
тэдгээрийг
харьцуулан
судлах нь нэн
чухал гэж
тэмдэглэсэн
байдаг.
1921
оны ардын
хувьсгалын
ємнєх Монгол
оронд хар шар
феодалын эрх
ашиг,
сонирхлыг
хамгаалсан
эрх зvйн
тогтолцоо
vйлчлэн зохицуулж
байсныг
батлах олон
эх сурвалж
байдаг.
Тухайлбал,
ОХУ-ын
монголч
эрдэмтэн
зохиолч,
академич
И.Я.Златкин
“Монгол улсын
нэн шинэхэн
vеийн тvvхийн
тухай”
бvтээлдээ
“богд гэгээний
засгийн
газар,
автономит
Монголд манжийн
хууль
тогтоомж,
манжийн vеийн
язгууртны
шvvх, єєрєєр
хэлбэл, лам,
феодал мєн
хамжлага ард,
шавь нарт тус
тусад нь
байгуулсан
шvvхийг
хєндсєнгvй,
засаг
захиргаа,
цэрэг, шvvхийн
хэрэг
хуучнаараа
хушууны
засаг ноёны
бvрэн эрхэд
хэвээр
хадгалагдан
vлдсэн байв”
гэж
тэмдэглэжээ.
Yvнээс vзэхэд
иргэний
тєдийгvй, аль
тєрєл,
салбарын эрх
зvй нь
манжийн
хааны зарлиг
хуульд
тусгалаа олж
хэрэгжиж
ирсэн гэх
vндэслэлтэй
юм.
Монгол
Улсын
ардчилсан
шатны vе дэх
иргэний эрх
зvй /1921-1960/ БНМАУ-ын
анхдугаар Их
хурлаас 1924 онд
баталсан
Yндсэн хууль
нь иргэний
эрх зvйн
тєдийгvй
бусад салбар
эрх зvйн гол
эх сурвалж
болсноороо
МУ-ын иргэний
хууль
тогтоомжийг
боловсруулах,
батламжлах
нєхцєл
бололцоог
бvрдvvлсэн
байна. Yндсэн хуульд
тус орны
хамжлагат
ёсыг халж,
хєрєнгєтний
бус замаар
хєгжvvлэх,
ардчилсан
шинэ
тогтолцоог
бvрдvvлэх
талаар
заасан
зорилт, зарчмууд
нь иргэний
хууль
тогтоомжид
шууд
тусгалаа олж
хуульчлагдсан
юм. Аливаа хууль
тогтоомж бол
хэн нэгэн
эрдэмтэн
мэргэн эсвэл
эрх
мэдэлтний
хvсэл санал,
vзэл бодлоор
биш харин
тухайн тєр,
нийгэм, эдийн
засгийн
зайлшгvй
тулгамдсан
хэрэгцээ
шаардлагын
хvрээнд
боловсрогдолн
батлагдаж,
дагаж мєрдєгдєх
жам ёсны зvй
тогтолтой
ажээ. Тухайлбал,
1926-1929 онуудад
хэсэгчлэн
бололввсруулж,
тухай бvр
Засгийн
газрын
хуралдаанаар
хэлэлцэн
баталсан
БХМАУ-ын
Иргэний
хууль нь
тухайн цаг
vеийнхээ
нєхцєл
байдалд
шаардагдсан
гол гол
харилцааг
зохицуулахад
шууд
чиглэсэн
байв. Энэ
хугацаанд
батлагдсан 10
бvлэг 217 зvйл
бvхий Иргэний
хуулиар
зохицуулж ирсэн
гол
харилцааг
дараахь
байдлаар утгачлан
тайлбарлаж
болох юм.
1/Тухайн vеийн иргэний
эрх зvйн
харилцааны
гол субьект
нь иргэд, тэр
дундаа эд
хєрєнгийн
хувьд ядуу дорой
аж амьдрал
бvхий хvмvvсийн
эд хєрєнгийн болон
амин хувийн
ашиг
сонирхлыг
хамгаалах
асуудлыг
тэргvvн
зэргийн
зорилт
болгон баталгаажуулсан
байв. 2/Аливаа
эд хєрєнгийг
эзэмших,
ашиглах
эрхийг
уламжлан
хадгалах,
тухайлбал,
хар шар
феодал,
ноёдын эд
хєрєнгийг
хураан авах
буюу
худалдах,
шилжvvлэх аргаар
улсын буюу
иргэдийн
ємчлєлд
шилжvvлэх
журмыг
тогтоон
хэрэгжvvлэхэд
чухал vvрэг гvйцэтгэсэн
байна. 3/Тєр,
нийгмийн vvр
vндэс болох
гэр бvл
бологсод
болон тэдний
гэр бvлийн
гишvvдпийн эд
хєрєнгийн
болон амин
хувийн эрх,
эрх чєлєєг
адил тэгш
хамгаалах
зарчмыг
тогтоож, гэр
бvлийн
харилцаан
дахь хоцрогдлыг
арилгахад
шууд
чиглэсэн хэм
хэмжээг
тогтоон
хэрэгжvvлсэн. 4/
Хууль
тогтоомжооор
эрх мэдэл нь
ямар нэг
хэлбэрээр
хязгаарлагдаагvй
иргэн, албан
хаагч хэн
боловч олон
нийтийн
байгууллага,
эвлэл
хоршоонд гишvvнээр
нэгдэн орох
эрхийг
хуульчлан
баталж єгсєн.
5/Аливаа
хєрєнгє
хогшлын
тухай гэсэн
бvлэгт єнєє
vеийн ємчийн
хэлбэр,
тєрєл, мєн
vvрэг vvсэх
vндэслэл,
vvргийн
гvйцэтгэлийг
хангах арга,
журам,
зарчмыг
тухайн vеийн
эрх зvй, эдийн
засгийн
ойлголтын
хvрээнд
томьёолон
тодорхойлсон.
6/Аливаа єр
шиирийг
арилгах
гэсэн
бvлэгтээ
иргэний эрх
зvйн
харилцаанаас
vvссэн єр
авалгыг
барагдуулах арга
журмыг
захиргааны
болон шvvхийн
журмаар
шийдвэрлэх
зарчмыг
тогтоон
єгсєн байна.
7/Эл хуульд
аливаа
vvргийн
гvйцэтгэлийг
хангах, эд
хєрєнгийг
барьцаалах,
гэрээ хэлцэл хийх
болон тvvний vр
дагаврыг
тооцох хууль
зvйн
vндэслэлийг
тодорхой
заасан байв.
8/Иргэний эрх
зvйн
харилцаанаас
vvссэн
маргааны
талаар эрх
бvхий
байгууллагаас
гаргасан шийдвэрийг
биелvvлэх,
давж заалдах
зэрэг иргэний
хэргийг
хянан
шийдвэрлэх
ажиллагаатай
холбогдсон
эрх зvйн
vндэслэлийг
єєртєє
агуулж
хуульчлан
заасан
байлаа.
Энэхvv
Иргэний
хуулийг 1952 он
хvртэл дагаж
мєрдсєн
бєгєєд тvvний
гvйцэтгэсэн
гол vvрэг, ач
холбогдлыг
тодорхойлбол:
1/1921 оны ардын
хувьсгалын
ялалт, ардчилсан
тєрийн
тогтолцоо,
нийгмийн
ололт амжилт,
иргэний эрх,
эрх чєлєєг
хамгаалах болон
хуучин
феодалын
нийгмийн харилцааг
халж солих,
тухайлбал,
урьдах нийгмийн
vеийн эрх
тэгш бус
хууль цаазыг
єєрчлєн
шинэчлэх,
2/тухайн
нийгмийн vе
дэх гэр бvл, ахуй
соёлын
харилцаан
дахь
хоцрогдол,
дарангуйллын
ул мєрийг
арилгаж,
ардчилсан шинэ
дэвшилтэт ёс
суртхууны
харилцааг
vvсгэн
тогтооох
нєхцєлийг
бvрдvvлэх, 3/хєрш
зэргэлдээ
ЗХУ болон
хєгжилтэй
зарим орны
хууль зvйн
тvvхэн
туршлагаас
судалж,
суралцах,
тvvнээс vлгэр
дууриал авч
хууль
тогтоомжийн
хэлбэр,
загвар,
агуулгыг
дэлхийн олон
улсын тvвшинд
хvртэл
боловсронгуй
болгох эх vндсийг
тавих, 4/хар,
шар феодал,
ноёд,
тvшмэдийн гарт
зонхилон
тєвлєрсєн
ємч
хєрєнгийг улсын
болон
иргэдийн
мэдэлд
шилжvvлэх, эд
хєрєнгийн
эрх vvргийг
аль болох
адил тэгш
байх зарчмыг
тусгах,
5/Монгол
Улсын тєрт
ёсны тvvхэнд
анх удаа гэж
хэлж
болохоор
иргэний эрх
зvйн бие дааж
системчлэгдсэн
Иргэний
хуулийг
батлан
мєрдvvлснээрээ
хууль зvйн шинжлэх
ухааны
тvvхэнд чухал
баримт бичиг
эх сурвалж болсон
гэж vзнэ. Мєн 1952
онд Иргэний
байцаан
шийтгэх
хууль
батлагдаж
дагаж
мєрдсєнєєр
аливаа
иргэний
хэрэг маргааныг
шvvхээс хянан
шийдвэрлэх
дэг журмыг
хуульчлан
баталгаажуулсан
тєдийгvй эрх
зvйн салбар
дахь нэг шинэ
тєрєл болон
хєгжих vндэс
тавигдсан
болно.
Социалист
тогтолцоо
бvхий тэдгээр
улс орнуудын
тухайд тєр,
нийгмийн байгууламж
эдийн
засгийн
харилцаа
бараг нэгдмэл
нэг
стандартчлагдсан
эрх зvйгээр зохицуулж
ирснээрээ
онцлогтой.
Социалист
эрх зvйн
тогтолцооны
гол эх
сурвалж нь
Эдийн
засгийн
харилцан
туслалцах
Зєвлєлийн гишvvн
орнуудын
дээд эрхийг
барих эрх
бvхий байгууллагын
зєвлємж
шийдвэр,
тvvнчлэн
ЗСБНХУ-ын туршлага
шийдвэрлэх
vvрэг,
гvйцэтгэж
байжээ.
1990-ээд
оноос
социалист
байгууллын
тогтолцоо
задарч, тvvний
бvрэлдхvvнд
багтаж
байсан олон
улс орон зах
зээлийн
харилцаанд
шилжин орох
нєхцєл
бvрдсэнээр
социалист
эрх зvйн
тогтолцоо
єєрчлєгдєх
улс, тєр
эдийн засгийн
vндэс суурь
тавигджээ.
Гэхдээ зах
зээлийн
харилцааны
vеийн эрх зvй
нь агуулга
хэлбэрийн
хувьд
єєрчлєгдєн
шинэчлэгдсэн
ч гэсэн
социалист
иргэний эрх
зvйн
харилцаанаас
уламжлан авч
vлдээсэн олон
тєрєл зvйлийн
харилцаа
байгааг
хvлээн
зєвшєєрч
уламжлал-шинэчлэлийн
утгаар
тайлбарлаж
судлах нь зохистой
гэж vзнэ.
1940 онд
хуралдсан 8
дугаар Их
хурлаас
баталсан
БНМАУ-ын
Yндсэн хууль
нь Монгол
Улсын эдийн
засаг,
нийгмийн
харилцаанд
гарсан гvн
гvнзгий
єєрчлєлтийг
тусгаж хувьсгалын
ардчилсан
шатнаас
социалист байгууллын
vр vндсийг
хєгжvvлэн
бэхжvvлэх шинэ
vед шилжин
орсныг
батлан
тунхагласан
нь дагаж
мєрдєж ирсэн
хууль
тогтоомжийг
єєрчлєн
шинэчлэх
зайлшгvй
хэрэгцээ,
шаардлага болсон
байна.
1952 онд
батлагдсан
Иргэний
хууль болон
Иргэний
байцаан
шийтгэх
хууль нь Монгол
улсад
социализмын
vндсийг vvсгэн
байгуулах,
социалист аж
ахуйн
харилцааг
тєлєвшvvлэн
тогтооход
чиглэсэн хэм
хэмжээ
тогтоосон
байв. Энэ
хуулиар
иргэний эрх
зvйн харилцааны
субьектийг
иргэн,
хуулийн
этгээд гэж ангилж
тэдгээрийн
нийтлэг эрх,
vvргийн чадварыг
товч боловч
тодорхойлсон,
мєн vvргийн эрх
зvйн тусгай
тєрлийг
худалдаа,
арилжаа, эд хєрєнгє
хєлслєх,
даалгаврын
болон контрактацын
зэрэг эдийн
засаг, аж
ахуйн
харилцаанд
нилээд
тvгээмэл
ашиглагдаж
байсан гэрээний
зарим нєхцєл,
шинжийг
хуульчлан
тогтоосон
зэргээрээ
онцлогтой
байв. Yvнээс
гадна гэрээний
бус
хэлбэрээр
vvрэг vvсэх
зарим vндэслэлийг
тухайлбал,
vндэсгvйгээр
баяжих, гэм хор
учруулснаас
vvсэх vvрэг, мєн
зохиогч, шинэ
бvтээлийн
эрхтэй
холбогдох
vvргийн тєрлийг
шинээр
тусгасан
зэрэг тухайн
vеийн
нийгмийн
харилцаанд
шаардагдах
хэм хэмжээг
тогтоон
системчилснээрээ
иргэний эрх
зvйн
зохицуулалтын
цаашдын
хєгжилд чухал
vvрэг
гvйцэтгэсэн
юм.
Социалист
иргэний эрх
зvйн гол эх
сурвалж нь 1963
оны Иргэний
хууль юм. Энэ
хууль нь тус
улсад эдийн
засаг, аж
ахуйн
харилцааг
социалист
ёсоор
єєрчлєн байгуулах,
социалист
тєр нь,
нийгэм,
соёлын болон
аж ахуйн
байгууллагын
эрх ашиг
сонирхолыг
хамгаалах,
ялангуяа
социалист
ємчийг эзэмших,
ашиглах,
захиран
зарцуулах
онцгой эрх
мэдлийг
тогтоон,
хувийн болон
амины ємчийн
эрх мэдлийг
хязгаарлах
зэрэг
харилцааг 1960
оны vндсэн
хуулийг
vндэслэн шууд
зохицуулж
ирснээрээ
социалист
иргэний эрх
зvйн харилцааг
тєлєвшvvлэн
тогтооход
гол vvрэг
гvйцэтгэсэн
сонгодог
хэлбэр, vзэл
сурталжсан эрх
зvйн нэгж
хэсэг байв.
Монгол
улсын
Иргэний
хуулийн гол
зорилтыг
харьцуулан
vзвэл 1963
оны Иргэний
хуульд
зааснаар
“БНМАУ-ын
Иргэний
хууль нь социалист
системийн аж
ахуй,
социалист
ємчийг
бэхжvvлэн
хєгжvvлэх,
социалист
байгуулалтаас
цаашид
коммунизмын
байгуулалтад
шилжих,
иргэдийн эд
материалын
болон оюун
санааны
хэрэгцээг
дvvрэн хангах
зорилгоор эд
хєрєнгийн
болон тvvнтэй
холбогдсон
эд хєрєнгийн
бус
харилцааг,
хуульд
заасан бол эд
хєрєнгийн
бус амины
бусад
харилцааг
зохицуулна”
гэж
тодорхойлсон
байхад 1994 оны
Иргэний
хуульд
“Иргэний
гvйлгээнд оролцогчдын
эрх зvйн
байдлыг
тодорхойлж,
эд хєрєнгийн
болон тvvнтэй
холбоотой эд
хєрєнгийн
бус амины
харилцааг, уг
харилцаанд
оролцогчдын
эрх тэгш
байдал, хvсэл
зоригийн болон
эд хєрєнгийн
бие даасан
байдлыг vндэслэн
зохицуулна”
гэж
тодорхойлжээ.
Энэ
тодорхойлолтуудаас
vзэхэд
одоогийн дагаж
мєрдєж
байгаа
1994 оны
Иргэний хууль
нь социалист
байгуулалтын
болон социалист
ємчийг
хамгаалан
бэхжvvлэх,
иргэдийн материалын
болон оюун
санааны
хэрэгцээг дvvрэн
хангах гэсэн
зорилтоос
бvрэн
татгалзаж
харин эд
хєрєнгийн
болон эд
хєрєнгийн
бус амины
харилцааг уг
харилцаанд
оролцогчдын
эрх тэгш байдал,
хvсэл зориг,
бие даасан
байдлыг
хангах зорилтыг
гол зорилго
болгосноороо
зарчмын
онцлог
ялгаатай
байна.
Иргэний
хууль
тогтоомж нь
зорилгоосоо
шалтгаалж
зохицуулж
байгаа
харилцааны
агуулга,
хэлбэр нь
vндсээрээ єєр
єєр шинж
чанарыг
илэрхийлнэ.
Тухайлбал,
иргэний эрх
зvйн харилцаа
vvсэх
vндэслэлийг
харьцуулан 1963
оны Иргэний
хуульд “улсын
тєлєвлєгєє,
даалгаврыг”
нэн чухал
байр эзлvvлэн
тодорхойлж
байсан бол 1994
оны Иргэний
хуульд
тvvнийг хасаж
харин
иргэний эрх
зvйн харилцаа
vvсгэхэд
чиглэсэн
шvvхийн
шийдвэрийг нэн
чухал
vндэслэл
болгон
тодорхойлсон
байх
жишээтэй
байна.
Социалист
байгуулалтын
vед эдийн
засаг, аж ахуйн
харилцааг
зохицуулахад
тєвлєрсєн
тєлєвлєгєє,
хуваарилалт
чухал vvрэг
гvйцэтгэсэн
тєдийгvй
тvvнийг баталгаатай
хангах хууль
зvйн гол
хєшvvрэг нь
Монгол Улсын
Сайд нарын
Зєвлєлийн
дэргэдэх
Улсын
арбитрын
газар байсан
юм. 1930-аад онд анх
vvсэн
байгуулагдсан
Улсын
арбитрын
байгууллага
социалист
vйлдвэр, аж
ахуйн байгууллагын
хооронд
улсын
тєлєвлєгєє,
даалгавар
болон гэрээ
хэлцлийн
замаар vvссэн
хэрэг
маргааныг
иргэний
хууль
тогтоомж болон
арбитрын
байгууллагаас
аж ахуйн хэрэг,
маргааныг
хянан
шийдвэрлэх
хууль, дvрэмд зааснаар
нэг vгээр
хэлбэл шvvн
таслах
vvргийг
гvйцэтгэж
ирсэн байна.
Харин 1990-ээд
оноос
арбитрын байгууллагыг татан
буулгаж,
тvvний vvргийг
шvvхэд шилжvvлж
гvйцэтгvvлэх
болжээ.
Энэ
vед иргэний
эрх зvйн онол,
практикийн
судалгаа,
эрдэм
шинжилгээний
ажилд шинэ эхлэл
гарч ирснийг
зориуд
тэмдэглэх нь
чухал юм. 1957 онд
Хууль цаазны
дунд
сургуулийн багш
Б.Жавзмаа
“БНМАУ-ын
иргэний эрх”
гэсэн товхимол
хэвлvvлснийг
эрдэмтэн-
судлаачид иргэний
эрх зvйн
анхны бvтээл
гэж vнэлж
иржээ. Мєн
Л.Зэвгээгийн
“БНМАУ-ын
иргэний эрх
зvйн ерєнхий
анги” /1975 он/,
Д.Зундуй,
Л.Чинбат нарын
редакторлосон
хамтын бvтээл
“БНМАУ-ын Иргэний
эрх зvй” /1988 он/,
“БНМАУ-ын
Иргэний байцаан
шийтгэх эрх
зvйн тайлбар” /1984
он/, Т.Мєнхжаргалын
”Монгол Улсын
Иргэний эрх
зvй” /1996-1997 он/,
Д.Наранчимэгийн
“ Иргэний эрх
зvйн vндсэн
асуудал” /1999 он/
зэрэг бие
даасан
зохиол
бvтээлvvд
хэвлэгдэн
гарсан нь
иргэний эрх
зvй
судлаачдад
онол
практикийн
мэдлэг олгох
эрдэм
шинжилгээний
ач
холбогдолтой
эх сурвалж
болжээ.
Тvvнчлэн
иргэний эрх
зvй нь их, дээд сургуулиудад
судлах vндсэн
суурь
хичээлийг
нэг болж
сургалтын
тєлєвлєгєєнд
тусгагдах
болсноор
тvvний
зохицуулах
харилцааг улам
боловсронгvй
болгох
шаардлага
байнга
єндєржсєєр
байна.
1963 оны
Иргэний
хуулийн гол
шинжийг
Ж.Болдбаатар,
Д.Лvндээжанцан
нар тодорхойлохдоо:
“Тєвлєрсєн
тєлєвлєгєєт
эдийн засгийн
vндсийг
бэхжvvлж,
ємчийн олон
хэлбэрийн
адил тэгш
хєгжих
эрхийг
хязгаарлан
улмаар улсын
ємчийг
давуутай
хєгжvvлэх, эрх
зvйн бааз,
суурь нь
болсон
боловч эд
хєрєнгийн
бус
харилцааны
олон тєрєл
чиглэл,
иргэний эрх
зvйн
харилцааны
талууд
/субьект/-ын
хариуцлагыг
дээшлvvлэх,
иргэдийн эрх
ашиг сонирхолыг
хамгаалах
хууль зvйн
баталгааг
хvчтэй
болгоход
чухал vvрэг
гvйцэтгэсэн
юм гэж дvгнэжээ.
Монгол
Улсын Yндсэн
хуулийн /1992 оны/
хавсралт хуульд
зааснаар
хууль
тогтоомжийг
Yндсэн Хуульд
нийцvvлэн
бvрэн
шинэчлэх
асуудлыг 1996 онд
багтаан хийж
дуусгах
зорилт
тавигдсан
байна.
Yндсэн
хуулийн 5
дугаар зvйлд
Монгол улс
дэлхийн
эдийн
засгийн
хєгжлийн
тvгээмэл хандлага,
єєрийн орны
євєрмєц
онцлогт
нийцсэн олон
хэвшил бvхий
эдийн
засагтай
байна. Тєр нь
нийгмийн
болон хувийн
ємчийн
аливаа
хэлбэрийг
хvлээн
зєвшєєрч ємчлєгчийн
эрхийг
хуулиар
хамгаална
гэж тодорхойлон заасан
нь иргэний
эрх зvйн
тєдийгvй
бусад салбар
эрх зvйг
шинэчлэх
эдийн
засгийн эрх
зvйн гол
vндэслэл
болсон байна.
Єнєє
vед Монгол
улсын
хуулиудыг
шинэчлэх vйл
явц нь эх
газрын буюу
Ром-Германы
эрх зvйгээс
гадна, далайн
оруудын буюу
Англо-Саксоны
эрх зvйн
тогтолцооны
зарим чиг
хандлагыг
тусган
боловсруулснаараа
нилээд
онцлогтой гэж
зарим
судаачид
тэмдэглэсэн
байдаг.
1994
онд
батлагдсан
Иргэний
хуулийн гол
агуулга нь
социалист
хэв- маягийн
харилцааг
халж, єєрчлєх,
орчин vеийн
олон улсын
хєгжлийн тvvхэн
хандлагын
дагуу
хvмvvнлэг
ардчилсан
соёл иргэншлийг
тєлєвшvvлэн
тогтооход
чиглэсэн хэм
хэмжээг
тогтоосноороо
онцлог талтай
гэж vзэж
болно.
Тєр,
нийгмийн
харилцааг
єєрчлєн
шинэчлэхэд
иргэний эрх
зvйн
гvйцэтгэж
ирсэн vvргийг
тvvхчлэн
судлах явдал
чухал ач
холбогдолтой
юм.
Тухайлбал,
Монгол Улсын
эдийн засаг,
аж ахуйн
харилцаа ,
ємч, ємчлєх
эрх vvргийн
талаар
явуулсан тєр
нийгмийн
бодлого нь
иргэний эрх
зvйн
харилцааг
зохицуулж
байгаа хууль
тогтоомжид
бvрэн тусгалаа
олж нийгмийн
амьдралд
хэрэгжvvлж
ирснийг
тэмдэглэвэл
зохино.
Монгол
улсын тухайд
єнгєрч
байгаа 20-р
зууны тvvхэнд
ємч-ємчлєх
эрхийн vндсэн
дєрвєн хэлбэрийг
дамжин хєгжиж
ирсэн хэмээн
тодорхойлж
болох юм.
Нэгдvгээр
vе
буюу 1920-иод он
хvртэлх
хугацаанд
тухайн цаг vеийн
шинжлэх
ухаан
техникийн
хєгжлєєс хоцрогдсон
арга,
ажиллагаатай
зєвхєн амь,
хувиа
аргацаах
байдалтай
энгийн нєхєн
vйлдвэрлэлийн
шинжтэй,
нvvдлийн мал
аж ахуй
зонхилсон сvм
хийдийн
болон зарим
ноёд, феодалын
эрх мэдэлд
хамаарах
тєдий хувийн
ємчийн
хэлбэрт
тулгуурласан.
Хоёрдугаар
vе
буюу /1920-1940-єєд
онд/ сvм хийд,
ноёд
феодалын
хувийн
ємчийг улсын
болгох,
vндэсний
vйлдвэрлэл, аж
ахуйн газрыг
vvсгэн байгуулж
улмаар
социализмын
эдийн засаг,
аж ахуйн
харилцааг
тогтоон
тєлєвшvvлэхэд
чиглэсэн
хууль
тогтоомжоор
зохицуулж
байв.
Гуравдугаар
vе
буюу 1940-60-аад
онд мал,
газар
тариалан
зэрэг хєдєє
аж ахуйн
салбарыг
хоршоолон
нэгтгэх улсын
болгох
замаар
хувийн ємчийн
хэлбэрийг
vндсэнд нь
бvрэн халж
улсын болон
хоршооллын
хэлбэрээс
бvрдэх
социалист
ємчийн
харилцааг
тогтоох
улмаар 1960-аад
оноос 1990 –ээд он
хvртэл Монгол
улсад амины
болон социалист
ємч гэсэн
хоёр
хэлбэрээр
эдийн засаг,
аж ахуйн
харилцаа
бvрэн ноёрхох
болж тvvнийг
тєлєвшvvлж
тогтоох
асуудалд иргэний
эрх зvй шууд
зохицуулах
vvрэг гvйцэтгэж
иржээ.
Дєрєвдvгээр
vе
буюу 1990-ээд
оноос Yндсэн
хуулиар
тогтоосон зарчмаас
vндэслэж, 1994 онд
баталсан
иргэний хууль
нь социалист
ємчийн
хэлбэр
тєрлийг бvрэн
халж зах
зээлийн
харилцаанд
тохирч
нийцсэн ємчийн
хэлбэр тєрєл
тvvнчлэн
ємчлєх
эрхийн агуулгыг
vндсээр нь
єєрчлєн
зохицуулах
эрх зvйн гол
эх
сурвалжийн
нэг болсон
юм.
Одоо
тус улсад
хувийн,
нийтийн
гэсэн
ємчийн хоёр
хэлбэр
эрчимтэй
хєгжиж социалист
хэмээн нэрлэж
байсан ємч,
тvvнийг
эзэмших,
ашиглах, захиран
зарцуулах
эрх нь гагцхvv
тєрийн мэдэлд
vлдэж улмаар
тvvнийг
“хувьчлах”
аргаар хувийн
буюу холимог
ємчийн
хэлбэр
тєрєлд шилжvvлэх
vйл ажиллагаа
явагдаж
байна.
Нєгєє
талаар
Монгол Улсын
Иргэний
хуулинд нийтийн
ємчийн
тєрийн аж
ахуйн
нэгжийн
/нєхєрлєл,
компани,
хоршоо,
холбооны гэх
мэт/ тєрийн
бус соёл гэх
мэт тvvнчлэн
гадаадын
иргэд, хуулийн
этгээд, олон
улсын
байгууллагын
гэх мэт олон
тєрєлд
ангилан vзэж
тэдгээрийн эрх
мэдлийн
хэмжээ
хязгаарыг
хуульчлан тогтоосон
салбар эрх
зvйн эх
сурвалжийн
нэг болов.
Yvнтэй
холбогдуулж
иргэний эрх
зvйгээр зохицуулж
байгаа
харилцааг
vvсэн гарч
байгаа иргэний
хэрэг
маргааны
тєрєл зvйлийг
Улсын Дээд
шvvхийн
архивын
баримт
мэдээнээс
харьцуулан
vзэж дvгнэлт
хийж болно.
Тухайлбал,
социалист
нийгмийн
харилцааны
эд єрнєлийн
vе буюу 1979 онд
тус улсын
нийт шvvхийн
хэмжэээгээр
14038 Иргэний
хэрэг
шийдвэрлэж
байсан бол
зах зээлийн
харилцаанд
шилжсэн vеийн
10 дахь жил
буюу 1999 онд 28039
Иргэний
хэрэг шийдвэрлэсэн
нь
ємнєх 20 дахь жилээс
хоёр дахин
єссєн байна.
Энэ тооноос vзвэл
тус улс зах
зээлийн
харилцаанд
шилжин орсон
энэ vед
Иргэний
хууль
тогтоомжоор
зохицуулж
байгаа
харилцаа
vлэмж
єргєжсєн. Нєгєє
талаар
тvvнийг
зєрчиж
гажуудуулснаас
шvvхэд гомдол,
нэхэмжлэл
гаргах явдал
их єссєнийг
харуулж
байна. Шvvхээс
хянан
шийдвэрлэж
байгаа
иргэний
хэргийн
дотроос
голлон зєрчигдєж
байгаа
харилцааны
тєрлєєр vзвэл
1999 онд шvvхээр
шийдвэрлэсэн
бvх иргэний
хэргийн 54
хувийг иргэд,
албан газар,
хуулийн этгээд,
тэдгээрийн
хооронд
vvссэн эд
хєрєнгє, аж
ахуйн vйл
ажиллагаанаас
vvссэн хэрэг бараг
10 хувийг
гэрлэлт
цуцлуулсан,
хvvхдийн тэтгэлгэ
тогтоосон
зэрэг гэр
бvлийн харилцаанаас
vvссэн хэрэг, 5
хувийг
ажлаас буруу
халсан, цалин
хєлс дутуу
олгосон
зэрэг хєдєлмєрийн
эрх зvйн
харилцаанаас
vvссэн хэрэг
тус тус эзэлж
байна.
Иргэний
хэргийн гаралтын
тоо хэмжээ
аймаг,
хотуудад
харилцан
адилгvй
байна.
Жишээлбэл, 1998-1999
онуудад
Хєвсгєл
аймагт 3758,
Сэлэнгэд 2904,
Говь-Алтайд 585,
Архангайд 900 хэрэг
тус тус
шvvхээр
шийдвэрлэгдсэн
зэрэг нь
ихээхэн анхаарал
татаж байна.
ГТХАН-ийн
шууд
дэмжлэгтэйгээр
шинэчлэн боловсруулсан
Иргэний
хуулийн
тєсєл нь шинэ
зуунд Монгол
Улсын эдийн
засаг,
нийгмийн
харилцааг
олон улсын
зах зээлийн
эдийн засаг,
нийгмийн
хєгжлийн бvх
нийтээр
хvлээн зєвшєєрсєн
даяарчлалын
хэм хэмжээний
хvрээнд улам
ойртуулан
зохицуулах нєхцєл
боломжийг
бvрдvvлж
байгаагаараа
онцгой ач
холбогдолтой
юм.